تحفه حاتمیه

● تحفه حاتمیه = تحفه حاتمی = هفتاد باب در اسطرلاب / اسطرلاب / فارسی tohfe-ye hātamīye = tohfe-ye hātamī = haftād bāb dar ostorlāb شیخ بهائی، محمد بن حسین، 953-1030 قمری šeyx-e bahā’ī, mohammad ebn-e hoseyn (1547-1621) اهدا به: وزیر حاتم بیگ اردوبادی تاریخ تألیف: 1004ق شیخ بهائی که از بزرگان ریاضی دوران صفوی است می‌گوید چون اشتیاق حاتم بیک را در مطالعه اسطرلاب یافتم و کتب معمول را غیرکافی در این فن دیدم بر آن شدم تا کتابی که حاوی مباحث آن باشد فراهم آورم، لذا این کتاب را در این فن تدوین کردم تا در مباحثه با حاتم بیک کافی باشد و ثانیاً حاوی همه مقاصد این علم گردد. اما ابواب آن: 1. بیان حد اسطرلاب؛ 2. معرفت ارتفاع کواکب؛ 3. معرفت طالع؛ 4. تعدیلات؛ 5. معرفت ارتفاع؛ 6. معرفت دایره درجه آفتاب؛ 7. معرفت ساعات مستوی؛ 8. معرفت اجزاء ساعات معوج؛ 9. معرفت ساعات معوج؛ 10. معرفت غایت ارتفاع آفتاب؛ 11. معرفت میل آفتاب؛ 12. معرفت غایت ارتفاع کوکبی؛ 13. معرفت ظل اصابع و اقدام؛ 14. معرفت وقت ظهر؛ 15. معرفت انتها وقت فضیلت نماز ظهر؛ 16. انتهاء وقت فضیلت نماز عصر؛ 17. معرفت انتهاء وقت نافله ظهر؛ 18. معرفت طلوع فجر اول؛ 19. معرفت مقدار ساعات مستوی؛ 20. معرفت مقدار مسافتی که از پیمودن آن مانعی باشد؛ 21. معرفت ارتفاع مرتفعاتی که به مسقط الحجر آن توان رسید؛ 22. معرفت ارتفاع مرتفعاتی که به مسقط الحجر آن نتوان رسید؛ 23. معرفت ارتفاع دیوار قلعه که از وصول بمسقط الحجر آن مانعی باشد؛ 24. معرفت عمق چاه؛ 25. معرفت احداث قنوات؛ 26. معرفت جاری نمودن قنوات؛ 27. معرفت طالع سال مستقبل؛ 28. آنکه وقت تحویل سال عالم روز خواهد بود؛ 29. معرفت آنکه تحویل سال عالم بعد از چند ساعت روز یا شب واقع خواهد شد؛ 30. معرفت ارتفاع قطب فلک البروج؛ 31. معرفت و طالع وقت در شهر که آن را در اسطرلاب صفحه نباشد؛ 32. معرفت فرض بلدیه؛ 33. معرفت عرض بلدیه؛ 34. معرفت طول بلدیه؛ 35. معرفت مطالع جزوی از فلک؛ 36. معرفت مطالع و معارف قوسی؛ 37. تسویه البیوت؛ 38. معرفت فصل سال؛ 39. معرفت تقویم آفتاب؛ 40. معرفت تقویم؛ 41. معرفت تقویم النهار؛ 42. معرفت سمت از ارتفاع؛ 43. معرفت سمت از ارتفاع در اسطرلابی که دایره سموت آن را قسم تحت الارض کشیده اند؛ 44. معرفت ارتفاع از سمت؛ 45. معرفت سمت مشرق؛ 46. معرفت استخراج خط نصف النهار؛ 47. استخراج خط نصف النهار و خط مغرب باسطرلابی؛ 48. استخراج خط نصف النهار و خط مشرق و مغرب به طریق دایره؛ 49. معرفت قسمت قبله؛ 50. معرفت تعیین قبله به طریق گردان؛ 51. معرفت مقدا مسافت ما بین دو شهر؛ 52. معرفت قوس النهار؛ 53. معرفت ساعات مستوی لیل و نهار؛ 54. معرفت اجزاء ساعات معوج ...؛ 55. معرفت طالع وقت به صفحه افاقی؛ 56. معرفت تسوية البيوت به صفحه آفاقی؛ 57. معرفت ساعات تعجیل جنب؛ 58. معرفت ظل سلم؛ 59. معرفت آنکه کدام از کواکب در روز و کدام در شب غروب می‌کنند؛ 60. معرفت درجه طلوع؛ 61. معرفت بعد کواکب؛ 62. معرفت آنکه هر یک از کواکب مثلث بر عنکبوت که پشت به آن روز طلوع کند؛ 63. معرفت آنکه کواکب مثلث بر عنکبوت چه وقت بتاطع اعلی مدار نصف النهار می‌رسد؛ 64. معرفت آنکه هر دو درجه از درجات منطقه البروج که بر یک مدار متحرکند؛ 65. امتحان حجره؛ 66. امتحان عضاد؛ 67. امتحان صفایح؛ 68. امتحان عنکبوت؛ 69. وصف تعیین کواکب مشهوره؛ 70. شناختن کواکب. آغاز: الحمدلله رب العالمين والصلوة على خاتم الانبياء و المرسلين محمد و آله الطاهرين صلوة دائمة إلى يوم و بعد چون درین ولا خاطر ملکوت ناظر کیمیا اثر نواب قدسی القاب عالمیان ماب مرکز دائره دین و دولت. انجام: در کمال سهولت و آسانی است سمت اختتام یافت چاپ: تهران، سنگی، 1316ق.، خشتی؛ تهران، سنگی، 1319، خشتی، 25ص [نسخه‌های منزوی 250/1؛ الذريعة 425/3؛ مشار فارسی 1201/1؛ ذیل عالم آرای عباسی ص 142؛ سرگذشت بهایی از نفیسی ص 94؛ روضات ص 605؛ ريحانةالأدب 308/3؛ مشترک پاکستان 251/1؛ الاسطرلاب گورکیس عواد: 160؛ علم الفلک فی العراق از عزاوی (مجلس مجمع العلمی دمشق 29): 401؛ فهرستواره منزوی 2840/4] شرح و حواشی: 1- الاسطرلاب = شصت باب؛ داغستانی، علی بن صادق (1125-1199) 2- حاشیة الاسطرلاب؛ کاملی، خلیل بن عبدالسلام (-1207) 3- تحفه بهائی (منتخب) 4- شرح تحفه حاتمیه؛ منجم، محمد زمان