تحفه جهان فانی

● تحفه جهان فانی = تفسیر سوره فاتحه / تفسیر / فارسی tohfe-ye jahān-e fānī = tafsīr-e sūre-ye fātehe زنوزی، علی بن محمد حسن، ق13قمری zonūzī, ‘alī ebn-e mohammad hasan (-19c) تفسیری ادبی است بر سوره فاتحه که به درخواست یکی از شاه‌زادگان قاجار نگاشته است. این رساله بعد از «منبع الکرامة» او از رساله‌های مفصل زنوزی در تفسیر است. او در این رساله به تفسیر و تأویل بسمله پرداخته و محور تفسیرش را بر اساس علم حروف قرار داده و از این زاویه آیات را تاویل می‌کند. او به نکات عرفانی، ذوقی و تأویلی بسیاری اشاره دارد. در «مقدمه» مطالب آن را به چهار «قائمه» تقسیم کرده اما تنها به دو قائمه اشاره کرده و از دو قائمه دیگر آن اثری در رساله نیست: قائمه 1. بیان حروف این آیه کریمه؛ قائمه 2. بیان معانی هر یک از کلمات اربعه بسمله. زنوزی در مواردی به فلاسفه و صوفیه و مدعیان وحدت وجود خرده گرفته و اشکالاتی بر آنها وارد می‌کند. در پایان رساله از برادرش «میرزا عبدالرسول» نام می‌برد و از او با عنوان «فحل الفحول» یاد می‌کند و به مطلبی اشاره می‌کند که آن سر مستتر می‌خواند که کسی از علما و مفسران مطلع نشده و تنها به قلب میرزا عبدالرسول الهام شده است. آغاز: الحمدلله العزيز العليم و الصلوة على نبيه النبيه و على وصيه الوفى بنده جانی و اسیر فانی علی بن المتخلص بالفانی افاض الله تعالى عليه من شايب جوده البحرانى. حسب الاشاره یکی از نتایج سلاطین که به حسن صورت آراسته و هم به صفات سیرت پیراسته در سیرت بر فرشته سابق بود و در صورت بر جن و انس فایق در گفتار امین بود و در اسرار ضمین ... این وجیزه را تحفه جهان فانی نامید ... بدان ارشدک الله تعالی که تبیین حقایق این مقوله بر اقامه قوایم اربعه مبتنی است انجام: مراد شارح این نیست بلکه مرادش این است که استعانت باسم غير استعانت به مسمی است. فافهم القليل و استغن عن الكثير فان العلم نقطة كثرها الجاهلون. چاپ: با تصحیح محمد حسین درایتی، گنجینه بهارستان، بخش علوم قرآنی و روائی-2، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، تهران، زمستان 1383ش [منزوی 10/1؛ الذريعة 42/3]