تحفه بهائی

● تحفه بهائی = منشآت = ترسل / نامه‌نگاری، اخلاق، آداب و سنن / فارسی tohfe-ye bahā’ī = monšaāt = tarassol ابرقوهی، اسماعیل بن نظام الملک، ق8 قمری abarqūhī, esmā‘īl ebn-e nezām-ol-molk (-14c) اهدا به: خواجه بهاءالدین دستور الملک ابوالفتح محمود نظام الملکی تاریخ تألیف: 746ق؛ محل تألیف: کرمان کتابی ست در ترسل مشتمل بر بیست «باب» و هر باب شامل چند «فصل»، دارای دیباچه مفصلی مشتمل بر نود صفحه در محامد و مکارم وزیر وقت خواجه بهاءالدین ابوالفتح محمود نظام الملکی و ذکر احوال اجداد وی تا خواجه نظام الملک طوسی به قلم آورده، و با این که التزام کرده است به کلمات متداول و ابیات قریب الفهم بنویسد تا طبع‌ها از آن متنفر نشود، با وجود این، انشاء وی خالی از تکلف نیست و لغات غریب و مهجور در آن زیاد به کار رفته است. این کتاب نام خاصی ندارد و مؤلف در پایان دیباچه می‌نویسد که: «این مجموعه را بر بیست باب مبوب گردانیده و در هریک نظم و نثری چند مرتب و نامرتب نوشته و اغلب قرینه‌ها آن است که فرد فرد تلفیق توان کرد، و بعضی از ابواب را به حسب تنوع اطوار سخن به فصول تقسیم رفت، و در فصلی که به حکم قیاس احتیاج به مطالعه آن بیشتر باشد به نسبت دیگر اخوات نوع اشباعی جائز دانسته بلک احیاناً مکتوبی تمام تحریر کرده». دارای این عناوین: باب 1. مطلع مکتوبات؛ 2. عرض خدمت و دعا؛ 3. فراق و اشتیاق؛ 4. وفا وثقات و فصلی در معنی اعراض؛ 5. در آنکه بی وداع مفارقت افتد؛ 6. در آنکه پیش از ملاقات نویسند؛ 7. در شکر حق و خلق در این دو فصل باشد (این دو فصل در نسخه از هم جدا نیستند)؛ 8. انواع شکایات و درآن پنج «فصل» است: 1) شکایت روزگار، 2) شکایت از ملال و حال با اختلال، 3) شکایت از اهل روزکار؛ 4) شکایت از طالع؛ 5) شکایت از ظلم و خرابی (پس از فصل دو در نسخه عنوان فصل دیده نمی شود)؛ 9. در عذرخواهی در ده «فصل»: 1) عذر از گناه، 2) عذر از تبرک (؟) و فائده تبرک (؟)، 3) عذر از ایجاز، 4) عذر از ترک القاب، 5) عذر از ترک مکتوب، 6) عذر از ترک عنوان ، 7) عذر ابرام، 8) در آنکه مکتوب مفرد ننوشته باشد، 9) در آنکه سلام در آخر نویسند، 10) در آنکه بر ظهر نویسند؛ باب 10. در شفاعت (در نسخه عنوان فصل‌های 2 تا 8 دیده نمی‌شود)؛ 11. در تهانی و در یازده «فصل»: 1) عید، فصل، 2) صوم و برات و غیره، 3) نوروز، 4) مولود، 5) صحت، 6) تهنیت به مسهل، 7) منصب و خلعت، 8) فتح، 9) مراجعت از سفر (تا نیمه این فصل در نیمه هست و بس)، 10) زفاف، 11) در ختان؛ باب 12. تعازی در سه «فصل»: 1) تعزیت رجال، 2) تعزیت اطفال، 3) تعزیت عورات؛ باب 13. تسلیت و تمنی در چند «فصل»؛ 14. در صورتی که به کنایت نویسند؛ 15. در نصایح در نوزده «فصل»: 1) نصیحت مطلقا و رساله قانون الملک و دستور وزارت هر دو از خواجه نظام الملک، 2) صبر و تانی، 3) انتهاز فرصت و تعجیل، 4) تحمل و مدارات، 5) وضع دشمن، 6) در آنکه با دانا صحبت دارد، 7) نصیحت به معنای تخویف، 8) حذر از سلاطین، 9) کتمان راز و قلت کلام و سکوت، 10) مشاورات، 11) حزم و احتیاط، 12) مسافرت و عکس ان، 13) اکتساب آداب و فضیلت انساب و احساب، 14) حسب و نسب، 15) علو همت، 16) تواضع و انصاف، 17) عمل صالح و قول مصلح، 18) قناعت و تحمل و عزلت و توکل، 19) در آنکه رسول دانسته فرستد؛ باب 16. طلب و استعانت در پنج «فصل»: 1) طلب مطلقا، 2) طلب روایت و تشریف و توقیع، 3) سفارش، 4) طلب تفقد و عیادت، 5) طلب وفای وعده و اتمام کار؛ باب 17. در [اقسام] دعا در شش «فصل»: 1) در صباح، 1) در رواج، 3) در آنکه وقتی نویسند که مکروهی رسیده باشد یا رسد، 4) دعای مسافر، 5) دعای اموات، 6) دعای متفرقه؛ باب 18. در جواب [مکتوب]؛ باب 19. مدح به فضایل و رذایل در هفت «فصل»: 1) عقل و عقلا، 2) علم و علما و یک دو مکتوب در مصطلحات علمی، 3) عدل و عدول، 4) جود و جواد، 5) شجاعت و شجاع، 6) مکارم اخلاق و محاسن اوصاف مطلقا، 7) در ذح به انضداد این فضائل؛ باب 20. اوصاف متفرقه. [نسخه‌های منزوی 2088/3؛ حدیث عشق 166/2؛ مشترک پاکستان 609/5]