تحرير تكسير الدائرة

● تحرير تكسير الدائرة / رياضيات / عربی taḥrīr-u taksīr-id dā’ira نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597-672 قمری naṣīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201-1274) متن از ارشمیدس، تحریر از خواجه نصیرالدین طوسی (597-672ق)، در 3 شکل. خواجه در پیش‌گفتار «تحرير الكرة و الاسطوانة»، از این کار خود یاد کرده است و می‌گوید: مقاله ارشمیدس را در تکسیر دایره در پایان این کتاب می‌آورم. از این رو برخی این کتاب را بخشی از تحریر الکرة و الاسطوانه او به حساب آورده‌اند. در آثار و احوال خواجه از آن با عنوان «مقاله ارشمیدس در تکسیر دائره» نام برده است. البته رساله‌ای به نام «تربیع الدائرة» به نقل از «فوات الوفيات و اكتفاء القنوع بما هو مطبوع» آورده که از خواجه نصیر دانسته‌اند و در 1891 میلادی در قسطنطنیه چاپ شده که مسلم جز این رساله است. رساله‌ای با چنین نام از او نیافتم ولی رساله‌ای با نام «تربیع الدائرة» از ابن هیثم هست که بیش از ده نسخه از آن فقط در ایران شناسایی شده است. آغاز: مقاله ارشمیدس فی تکسیر الدایره و هی ثلثة اشكال كل دائرة فهى مساوية لمثلث قائم الزاوية يكون احد ضلعيه المحيطين بالزاوية القائمة مساويا لنصف قطر تلك الدائرة و الثاني مساويا لمحيطها و الحاصل انها تساوی سطح نصف قطرها في الخط المساوى لنصف محيطها فلتكن الدائرة دايرة-ا ب ج د-و المثلث المذكور مثلث-ه-فان لم تكن الدائرة مساوية له فهى انجام: مسويا لتقريب للمحيط فنسبة مربع القطر الى سطح الدائرة نسبة ثمانية و عشرين الى اثنين و عشرين بل نسبة اربعة عشر الى احد عشر و ذلك ما اردناه و هذا تمام القول في تكسير الدايره و لنقطع الكلام حامدين لله تعالى على حسن توفيقه. چاپ: در ضمن تحریرات خواجه، جلد دوم، ص 127-133، 1359ق، در حیدر آباد دکن [الذریعه 392/3؛ آثار و احوال خواجه نصیرالدین طوسی، مدرس رضوی 362؛ دنا 853/2 (20 نسخه)]