تحریر اکر مانالاوس

● تحریر اکر مانالاوس = تحریر متوسطات = تحریر مانالاوس فی الاشکال الکرویة = تحریر الکرة مانالاوس / ریاضیات / عربی taḥrīr-u ukar-i mānālāws = taḥrīr-i mutiwassiṭāt = taḥrīr-i mānālāws fi-l aškal-il kurawīya نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597-672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201-1274) وابسته به: الاکر؛ مانالاوس تاریخ تألیف: 11 شعبان 663ق اصلاح از امیر ابونصر منصور بن علی بن عراق و تحریر از خواجه طوسی. کتاب اکر از جمله کتب متوسطات است و مقصود از متوسطات کتاب‌هایی بوده که در مرتبه علمی پس از اصول اقلیدس و قبل از کتاب مجسطی بطلمیوس خواند می‌شده است. مانند کتاب اکر و غیره که خواجه در مقدمه همین کتاب آن را بیان کرده است. بعضی از متأخران کتاب مأخوذات ارشمیدس را نیز از متوسطات دانسته‌اند؛ بنابراین کتب متوسطات عبارت از «اکر مانالاوس» و «اکر ثاوذوسیوس» و «مأخوذات ارشمیدس» می‌باشند. خواجه در مقدمه این کتاب می‌گوید: «نسخه‌های چندی از کتاب «اکر مانالاوس» به دست آوردم که با یکدیگر اختلاف داشت و معنی محصلی از آنها مستفاد نمی‌شد. این نسخه‌ها اصلاح ابوعبدالله محمد بن عیسی الماهانی و ابوالفضل احمد بن ابی السعید الهروی و دیگران بود. چون بعضی غیرتام و بعضی دیگر سقیم و مغلوط بود، دفع مشکلات آن میسر نمی‌شد و معضلات آن برایم حل نمی‌گشت. از این رو در فهم بعضی مسائل متحیر بودم، تا این که پس از دو سال (یا سالها) به نسخه‌ای که اصلاح امیر ابی نصر منصور بن عراق (ره) بود واقف شدم و مشکلات کتاب از روی این اصلاح برایم روشن گشت. سپس به تحریر آن پرداختم.» نسخ این کتاب دارای سه مقاله و بعضی دو مقاله است. مقالات سه گانه، اول آن 39 شکل، و مقالات دوگانه در بسیاری 24 شکل است. در نسخه ابن عراق 21 شکل و مقاله آخر 35 شکل می‌باشد. اشکال این کتاب به‌موجب اختلاف نسخ بین 85 تا نود و یک شکل ذکر شده است. کتاب دارای صد و چهل و یک فصل است در احوال آسمان و کرویت و اوضاع و حرکات و مرکز آن و احوال زمین و کرویت آن و اماکن مسکونه و اختلاف آنها بحسب طول و عرض. (فاضل) آغاز: تحریر کتاب مانالاوس فی الاشکال الکریة؛ اقول بعد حمد الله و الثناء علیه ما یلیق به الصلوة علی محمد و آله، انی کنت ارید ان احرر الکتب الموسومة بالمتوسطات اعنی الکتب التی من شأنها ان یتوسط التعلیمی بین کتاب الاصول لاقلیدس و بین کتاب المجسطی لبطلمیوس فلما وصلت الی کتاب مانالاوس فی الاشکال الکرویة وجدت له نسخا کثیرة مختلفة غیر محصلة المسائل و اصلاحات لها مخبطة کاصلاح الماهانی و ابی الفضل احمد بن الی سعد الهروی ... فاقول هذا الکتاب مشتمل علی ثلث مقالات ... المقالة الاولی تسعة و ثلثون شکلا، صدر الکتاب: قال مانالاوس یخاطب باسیلیدس اللاذی انجام: ضلع مربع و ان الکلام فی هذا الشکل لم یتعلق یب ء و یب ه و هذا آخر الکتاب. چاپ: این کتاب به همراه چند اثر هندسی خواجه نصیر تحت عنوان تحریر الاکرات و المتوسطات به سال 1304 در طهران به چاپ رسیده است. [الذریعة 384/3 و 112/3؛ مشار عربی 166 با نام الاشکال الکرویه لمانالاوس؛ آثار و احوال خواجه (چاپ 2): 352؛ دنا 850/2 (44 نسخه)] شرح و حواشی: 1- حاشیة شرح اکر مانالاوس = حاشیة تحریر الاکر مانالاوس؛ یزدی، محمد باقر بن زین العابدین (-11)