تحریر اصول اقلیدس

● تحریر اصول اقلیدس = تحریر اصول الهندسة و الحساب = تحریر اقلیدس / ریاضیات / عربی taḥrīr-u usūl-i uqlīdis = taḥrīr-u usūl-il hindisa wa-l ḥisāb = taḥrīr-u uqlīdes نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597-672 قمری naṣīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201-1274) وابسته به: الاصول = فی اصول الهندسه و الحساب = کتاب الاصول اقلیدس (283-306) تاریخ تألیف: 22 شعبان 646ق اصل از اقلیدس صوری نجار، ریاضیدان نامی یونانی حوزه علمی اسکندریه (قرن سوم پیش از میلاد) که آن را حجاج بن یوسف بن مطر کوفی یک بار در روزگار هارون الرشید به عربی ترجمه کرد که به آن «هارونی» گویند و بار دیگر در زمان مأمون عباسی ترجمه کرده است که به آن «مأمونی» گویند، سپس اسحاق بن حنین بن اسحاق عبادی (-298ق) آن را ترجمه کرده است و ثابت بن قره حرانی (-288ق) آن را اصلاح کرده است و خواجه نصیرالدین طوسی آن را تحریر نموده است. پانزده مقالت است؛ سیزده مقالت اصول هندسه در 468 شکل (در نسخه حجاج) و 478 شکل (در نسخه ثابت قره) و دو مقاله از ابقلاوس می‌باشد. مقاله اول تا ششم هندسه مسطحه و مقالات هفتم تا دهم مربوط به حساب و خواص اعداد و مقاله‌های یازدهم تا سیزدهم هندسه فضائی است. در کشف الظنون چهار حاشیه و در الذریعة (33/6) یازده حاشیه برای این کتاب یاد شده است. این کتاب چندین بار به فارسی ترجمه شده است: الف-قطب الدین شیرازی، ب-حزین محمد علی بن ابی طالب (م 1181 ق) که اندکی شرح هم دارد (مدرس رضوی در احوال خواجه ص 344) [که نسخه‌ای از آن را نیافتم و مدرس هم آدرسی نداده است (درایتی)]، ج-نراقی مهدی بن ابی ذر به فارسی به نام «توضیح الاشکال». (مدرس رضوی) جز آن ترجمه‌ای از محمد مهدی بن محمد حسن منجم و همچنین ترجمه‌ای از فرهاد میرزا قاجار و دو ترجمه ناشناس در ایران دارای نسخه است که مدرس رضوی از آن یاد نکرده است. مدرس رضوی از چند شرح و حاشیه نام برده که از سه حاشیه زیر نسخه‌ای در ایران تاکنون شناسایی نشده است: 1- حاشیه قاضی زاده رومی، 2- حاشیه قاضی نورالله شوشتری، 3- حاشیه کمال الدین حسین الهی اردبیلی. سه گفتار به صورت ضمیمه در برخی نسخه‌های این کتاب وجود دارند که از قرار زیرند: 1- گفتاری هندسی در چند صفحه با عنوان لاحقه کتاب اقلیدس که اقامه برهان بر این مطلب است: «کل مخمس متساوی الاضلاع و الزوایا فی دائرة مربع نصف قطرها خمس مربع». این گفتار در بعضی از نسخ اقلیدس آمده بوده است و در بعضی از نسخ تحریر اقلیدس هم دیده می‌شود با آغاز: «وجد فی بعض نسخ اقلیدس بعد تمام المقالة الخامسة عشر ما هذه نسخته و فی نسخة اخرى زيادة على هذا الشكل كل مخمس متساوی الاضلاع و الزوایا» و انجام «و ذلك ما اردناه فی هذا ما قصدته و انما اورده فی الکتاب لكونه مبنياً علی ما هو خارج منه فمن شاء فيلحقه و الله الموفق و المعين». این گفتار در فنخا به صورت جداگانه معرفی نشده و در ذیل معرفی نسخه به وجود آن اشاره شده است. 2- گفتاری از خواجه نصیر به صورت برهانی بر شکل 15 مقاله 12 اصول هندسه اقلیدس در دو مقدمه با این آغاز: «بسمله، تذكرة القول فی اقامة البرهان على الحكم المذكور فی الشكل الخامس عشر من المقالة الثانية عشرة من هذا الكتاب و هو قوله نسبة الكرة الى الكرة كنسبة القطر الى القطر». این گفتار در فنخا به صورت جداگانه و با عنوان «حاشیة تحریر اصول اقلیدس» معرفی شده است. 3- رساله کوتاهی در بیان اغراض مقالات اصول اقلیدس که پنج غرض در این رساله بیان شده است که مشخص نیست از کیست و بعید نیست که از خود خواجه نصیر باشد، با آغاز: «اغراض مقالات اوقلیدس خمسة، اما الاول ففی تبیین الزوايا البسيطة في ذوات الاضلاع الثلاثة و الاربعة و الخمسة». این گفتار نیز در فنخا به صورت جداگانه و با عنوان «اغراض مقالات اصول اقلیدس» معرفی شده است. آغاز: الحمدلله الذى منه الابتداء و اليه الانتهاء و عنده حقائق الانباء و بيده مملکوت الاشياء و بعد فلما فرغت من تحرير المجسطى رأيت ان احرر كتاب اصول الهندسة و الحساب المنسوب الى اقلیدس الصوری ... اقول الکتاب يشتمل على خمسة عشرة مقالة الملحقين ... المقالة الاولى سبعة و اربعون شکلا انجام: و ذلك ما اردناه، اقول و لنا ان نرسم ذا عشرين قاعدة بهذا الوجه فاذن زوايا كل واحد منهما بعده قواعد الآخر و البيان قريب من بیانه و فاذا وفقنی الله تعالى فی تحریر هذا الکتاب ما قصدته فلأختمه بحمد الله انه خیر موفق و معین. چاپ: رم سربی 1594 م؛ کلکته 1824 م (180 ص) شش مقاله؛ لندن 1657 م؛ فاس (تونس) 1293 ق، سنگی در 2 جلد (445 ص و 455 ص)؛ استانبول 1216 ق در (222 ص)؛ استانبول پنج مقاله در (157 ص و 214 ص) در 1309 ق = 1891م؛ دارالخلافه طهران، سنگی، بی ناشر، 1298، خشتی، 209 ص [دنا 842/2 (177 نسخه)؛ الذریعة 380/3 و 379/3؛ مشار عربی 164؛ آثار و احوال خواجه از مدرس رضوی: 199-203؛ مكتبة امير المومنين 205/1؛ الاوقاف العامة موصل 79/2 و 147/4] شرح و حواشی: 1- حاشية تحریر اقلیدس؛ ابن هیثم، حسن بن حسن (354-430) 2- تحریر اصول اقلیدس (ترجمه) = ترجمه اصول اقلیدس؛ قطب الدین شیرازی، محمود بن مسعود (634-710) 3- حاشية تحریر اصول اقلیدس؛ جرجانی، علی بن محمد (740-816) 4- شرح تحریر اصول اقلیدس؛ دوانی، محمد بن اسعد (830-908) 5- حاشية تحریر اصول اقلیدس؛ میبدی، حسین بن معین الدین (-911) 6- تعليقة على تحرير اقليدس = رسالة فی الزاوية؛ خفری، محمد بن احمد (-957) 7- شرح تحریر اصول اقلیدس = شرح المقالة العاشرة من اصول اقلیدس؛ یزدی، محمد باقر بن زين العابدين (-11) 8- تقرير التحرير؛ مهندس لاهوری، خیر الله بن لطف الله (-12) 9- شرح المقالة العاشرة من اصول اقلیدس؛ نراقی، ابوتراب بن احمد (-13) 10- حاشية تحرير اقليدس؛ حسینی، موسی بن فضل الله (-13) 11- توضيح الاشكال = شرح تحریر اقلیدس؛ نراقی، مهدی بن ابی ذر (1209-1128) 12- حاشية تحریر اصول اقلیدس؛ یزدی حائری، محمد باقر بن مرتضی (1298-1239) 13- حاشية تحریر اصول اقلیدس؛ زنجانی، ابراهیم بن ابو الفتح (-1351) 14- حاشية تعليقة تحریر اقلیدس؛ دیزجی زنجانی، اسمعيل بن ابراهیم (1378-1309) 15- توضیح التحریر؛ دیزجی زنجانی، اسمعیل بن ابراهیم (1309-1378) 16- تحریر اصول اقلیدس (ترجمه)؛ جزی استرآبادی، محمد تقی بن علی 17- ملخص تحریر اقلیدس = تلخيص تحریر اقلیدس؛ حسینی، زین العابدین بن محمد 18- حاشية تحریر اصول اقلیدس 19- مقدمات تحریر اقلیدس للطوسی 20- شرح تحریر اصول اقلیدس 21- حاشية توضيح الاشكال 22- تحریر اصول اقلیدس (ترجمه) 23- شرح تحریر اصول اقلیدس (الف)