تجرید الاعتقاد

● تجرید الاعتقاد = تجرید العقاید = تجرید الکلام فی تحریر عقاید الاسلام / کلام و اعتقادات / عربی tajrīd-ul i‘tiqād = tajrīd-ul a‘qāyid = tajrīd-ul kalām fī taḥrīr-i ‘aqāyid-il islām نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597-672 قمری naṣīr-od-dīn-e ṭūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201-1274) تاریخ تألیف: قرن 7 نام این کتاب گوناگون نقل شده با این که خود مؤلف در مقدمه‌اش نام آن را معین کرده است و پس از او، اشتباه کاتبان و ناسخان نام‌های زیر را بدان داده است: تجرید الاعتقاد (الذریعه)؛ تجرید الکلام فی تحریر عقائد الاسلام (الذریعه 352/3)؛ تجرید الکلام (کشف الظنون 346/1)؛ تجرید العقائد در علم کلام (مدرس رضوی ص 422)؛ تجرید القواعد (مقدمه کشف المراد ص 12). استاد حسن زاده آملی در مقدمه خود بر کشف المراد با گزینش نام «تجرید الاعتقاد» بر این کتاب، درباره آن گفته است: «النسخ الاصلیة کلها ناصة من غیر التباس علی قوله و سمیته بتجرید الاعتقاد، حتی ان النسخة الاولى بل اکثر النسخ صریحة علی التجريد. علی ان تسمية العلامة شرحه بكشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد و هو تلميذه و كذلك كلام الخواجه تسجیعا و سمیته بتجرید الاعتقاد ... و كذلك تسمية شمس الدين الاسفراینی شرحه بتعرید الاعتماد فی شرح تجرید الاعتقاد كلها ینادی بان الكتاب موسوم بتجريد الاعتقاد لا تجريد العقائد او القواعد». کتاب «تجرید الاعتقاد» بلاشک از مهمترین و متقن‌ترین کتب کلامی است که نقش خود را فراتر از مذهب تشیع، به دیگر فرق اسلامی نیز سرایت داده و عالمان بسیاری از اهل سنت را به شرح و حاشیه و نقد خود وا داشته است. برخی گفته‌اند که این تألیف مختصر، اولین کتاب در علم کلام بر طبق مذهب حقه امامیه است. فاضل قوشچی، شارح این اثر می‌گوید: «انه مخزون بالعجائب مشحون بالغرائب صغير الحجم وجيز النظم. كثير العلم جلیل الشأن حسن النظام. مقبول الائمة العظام. لم یظفر بمثله علماء الامصار». برخی در نسبت آن به خواجه تردید کرده‌اند و معتقد اند خواجه، تجرید را از دیگری وام گرفته! ( تفتازانی در شرح مقاصد، مبحث دوم از قول عضدی) ولی این سخن نابجاست و تردیدی در نسبت آن به خواجه نیست. باید نقش خواجه را در علم کلام همانند نقش ابن سینا در فلسفه اسلامی دانست. او با تألیف «تجرید الاعتقاد» کلام اسلامی را وارد مرحله جدیدی کرد که همچنان نقش خویش را در فربهی و گسترش این علم در عالم اسلام حفظ کرده است. بدون شک در بررسی تاریخ علم کلام اسلامی، نقش خواجه و تجرید او، قسمت عمده‌ای از آن را تشکیل خواهد داد. مؤلف در مقدمه خود بر این کتاب می‌گوید: «این کتاب را بر بهترین روش ترتیب و تنظیم نمودم و آنچه اعتقاد من بوده و آن را با دلیل یافته بودم در این کتاب درج کردم». او این کتاب مختصر را در شش «مقصد» و هر مقصد شامل چند «فصل» و هر فصل را در چند «مسئله» سامان داده است و مجموعاً دارای یازده «فصل» و دویست و بیست و پنج «مسأله» می‌باشد: مقصد اول. فی الامور العامه (هفتاد و پنج مسأله)، در سه «فصل»: 1) الوجود و العدم (چهل و هفت مسأله)، 2) الماهية و لواحقها (یازده مسأله)، 3) العلة و الملول (هفده مسأله)؛ مقصد دوم. فی الجواهر و الاعراض، در پنج «فصل» (طبیعیات: هفتاد و چهار مسأله): 1) الجواهر (یازده مسأله)، 2) الاجسام (سه مسأله)، 3) بقية احكام الاجسام (شش مسأله)، 4) الجواهر المجردة (چهارده مسأله)، 5) الاعراض (چهل مسأله)؛ مقصد سوم: فی اثبات الصانع تعالی، در سه «فصل» (الهیات: هفتاد و شش مسأله): 1) وجوده تعالی، 2) صفاته تعالی، 3) افعاله تعالی؛ مقصد چهارم: فی النبوة (شش مسأله)؛ مقصد پنجم: فی الامامة (نه مسأله)؛ مقصد ششم: فی المعاد (بیست و یک مسأله). این کتاب از بدو تألیف شهرت ویژه‌ای یافت و عده بسیاری از دانشمندان شیعه و سنی بر آن شرح و حاشیه نوشته‌اند و برخی از شروح و حواشی آن نیز دارای شروح و حواشی است که مجموعه آن به بیش از 230 تألیف می‌رسد. این اثر گرانسنگ همراه با تألیفات وابسته به خود فقط در ایران دارای بیش از 2400 نسخه خطی است که نشان از توجه و تاثیر ویژه آن، میان دانشمندان و علمای اسلام بالاخص علماء امامیه دارد. تألیفات کلامی خواجه بسیار است، همچون قواعد العقائد، نقد المحصل، رساله اعتقادیه، فصول نصیریه، رسالة فی الامامة، رساله در اصول دین و غیره؛ ولی هیچکدام به جامعیت و تاثیر تجرید الاعتقاد نبوده است. شروح و حواشی خود تجرید به بیش از 50 تالیف می‌رسد ولی مهمترین و مؤثرترین آنها عبارت است از: 1- کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد؛ علامه حلی، حسن بن یوسف (648-716) 2- تسدید القواعد فی شرح شرح تجرید العقائد؛ اصفهانی، محمود بن عبدالرحمن (674-749) که به شرح قدیم مشهور است 3- شرح تجرید الاعتقاد (شرح قوشچی)؛ قوشچی، علی بن محمد (-879) که به شرح جدید مشهور است 4- شوارق الالهام فی شرح تجرید الاعتقاد؛ عبدالرزاق لاهیجی (-1071) بر شروح و حواشی تجرید بیش از یکصد و هشتاد شرح و حاشیه وجود دارد. مهم این که شرح اصفهانی و قوشچی که هر دو بسیار مورد توجه بوده، هر دو از عامه اند و در مذهب متفاوت با خواجه طوسی و کمتر اثری با رنگ و بوی شیعی چه در شرح و چه در نقد و حاشیه، همانند کتاب تجرید الاعتقاد خواجه می‌توان یافت. گفته شده آن را در بغداد در سال 660 بر او خوانده اند (فهرست مجلس 389/2) و گفته شده این آخرین اثر و تألیف خواجه است که در حدود 669 نگارش یافته است. (سبع رسائل، تصحیح سید احمد تویسرکانی، ص 288). آغاز: أما بعد حمد واجب الوجود على نعمائه و الصلاة على سید انبیائه و علی اکرم احبائه فانی مجیب الى ما سئلت من تحریر مسائل الکلام و ترتیبها علی ابلغ النظام مسیرا الى غرر فرائد الاعتقاد و نکت مسائل الاجتهاد مما قادنی الدلیل الیه و قوی اعتمادی علیه و الله اسئل العصمة و السداد انجام: و کذا النهی عن المنکر و بالمندوب مندوب سمعا و الا لزم ما هو خلاف الواقع و الاخلال بحکمة الله تعالی و شرطهما علم فاعلهما بالوجه و یجوز التأثیر و انتفاء المفسدة و الله اعلم بالثواب اللهم ثبتنا على دینک و طاعتک و لاتزغ قلوبنا بعد اذ هدیتنا وهب لنا من لدنک رحمة انک انت الوهاب چاپ: تهران، سنگی، بدون تاریخ، جیبی، 111 صفحه؛ تهران، 1280ق، سنگی، همراه با شوارق الالهام؛ بمبئی، 1311ق، سنگی، 344ص، همراه با کشف المراد؛ این اثر در سال 1407ق با تحقیق محقق معاصر سید محمد جواد حسینی جلالی از سوی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم منتشر گردیده است؛ یک کتاب‌شناسی جامع و کامل از آثار مرتبط با کتاب تجرید العقائد از سوی محقق سخت‌کوش و دوست دیرینم علی صدرایی خویی تهیه گردیده و در سال 1382 ش به چاپ رسیده است [الذریعة 352/3و 31/6و 113و 144 و 354/3؛ کشف الظنون 346/1-351؛ ریحانةالأدب 180/2؛ آثار واحوال خواجه از مدرس رضوی: 209؛ کتابشناسی تجرید الاعتقاد، صدرائی خوئی، ص 19-21؛ معجم التراث الکلامی: 162/2؛ فهرست المخطوطات العربیة الاسلامیة بمکتبة الفاتیکان: 178/1 و 179؛ دنا 795/2-797 (75 نسخه)] شرح و حواشی: 1- کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد؛ علامه حلی، حسن بن یوسف (648-726) 2- تسدید القواعد فی شرح تجرید العقاید = تشیید العقاید فی شرح تجرید العقاید = شرح قدیم تجرید؛ اصفهانی، محمود بن عبدالرحمن (674-749) 3- تفرید الاعتماد فی شرح تجرید الاعتقاد؛ بهشتی اسفراینی، محمد بن احمد (-749) 4- المفید فی شرح تجرید الاعتقاد؛ مصری، احمد بن محمد (-757) 5- حاشیة تسدید القواعد فی شرح تجرید العقاید = حاشیة شرح القدیم للتجرید = حاشیة شرح الاصفهانی علی التجرید؛ جرجانی، علی بن محمد (740-816) 6- شرح تجرید الاعتقاد = شرح تجرید العقاید = شرح جدید تجرید = شرح تجرید الکلام = شرح التجرید؛ قوشچی، علی بن محمد (-879) 7- حاشیة حاشیة تسدید القواعد فی شرح تجرید العقائد؛ خطیب زاده، محمد بن ابراهیم (-891) 8- ایضاح مشکلات التوحید فی حل معضلات التجرید؛ حسینی، شجاع بن علی (-10) 9- حاشیة شرح التجرید الجدید؛ حسینی، فضل الله بن محمد (-10) 10- حاشیة حاشیة تسدید القواعد فی شرح تجرید العقائد؛ ملازاده (-10) 11- حاشیة حاشیة الدوانی القديمة على شرح التجريد؛ استرآبادی صدری، جلال الدین (-10) 12- حاشیة شرح التجريد الجدید؛ مشکک رستمداری، محمد بن علی (-10) 13- حاشیة حاشیة الدوانی القديمة على شرح التجرید؛ اصفهانی، حسین بن میرزا علی (-10) 14- حاشیة حاشیة الدوانی القديمة على شرح التجرید؛ شریف گیلانی، قاسم بن عزیز الدین (-10) 15- حاشیة شرح التجريد الجدید؛ استرآبادی، شمس الدین محمد (-10) 16- حاشیة تسدید القواعد فی شرح تجرید العقاید؛ بحرآبادی، محمد بن یوسف (-10) 17- حاشیة حاشیة الدوانی القديمة على شرح التجريد؛ شیرازی، محمود بن یعقوب (-10) 18- تحقیق التجريد؛ لاری، کمال بن محمد (-10) 19- ملحقات لاری؛ لاری، کمال بن محمد (-10) 20- حاشیة حاشیة الدوانی القديمة على شرح التجريد = حاشیه حاشیه شرح جدید تجرید العقائد؛ لاری، کمال بن محمد (-10) 21- حدائق الفوائد فی تحقیق شرح تجرید العقاید؛ غفاری، حامد بن برهان (-10) 22- تحریر تجرید العقاید؛ نیریزی، محمود بن محمد (-10) 23- حاشیة القديمة على شرح التجريد الجديد؛ دشتکی شیرازی، میر صدرالدین محمد (828-903) 24- حاشیة الجديدة على شرح التجريد الجديد؛ دشتکی شیرازی، میر صدرالدین محمد (828-903) 25- حاشية على شرح التجريد الجديد؛ دشتکی شیرازی، میر صدرالدین محمد (828-903) 26- حاشية في مغالطة جذر الاصم على شرح التجريد = حل شبهة جذر الاصم = حل شبهة ابن كمونة = شبهه جذر اصم؛ دشتکی شیرازی، میر صدرالدین محمد (828-903) 27- حاشیة القديمة على شرح التجريد = حاشية شرح تجرید؛ دوانی، محمد بن اسعد (830-908) 28- تحقیق التقابل؛ دوانی، محمد بن اسعد (830-908) 29- حاشیة الجديدة على شرح التجريد الجديد؛ دوانی، محمد بن اسعد (830-908) 30- حاشية شرح التجريد؛ دوانی، محمد بن اسعد (830-908) 31- حاشیة شرح تجريد العقائد؛ دوانی، محمد بن اسعد (830-908) 32- حاشية شرح التجريد الجديد؛ محمد بن الحاج حسن (-911) 33- حاشية حاشية تسديد القواعد فى شرح تجريد العقائد = حاشية على حاشية سيد شريف بر شرح قدیم تجرید؛ عجم سنان، یوسف (-936) 34- تعليقات على الشرح الجديد للتجريد = النفس و الهیولی؛ دشتکی شیرازی، منصور بن صدرالدین محمد (-948) 35- حاشية شرح التجريد الجديد؛ الهی اردبیلی، حسین بن عبدالحق (870-950) 36- حاشية شرح التجريد الجديد = حاشیه بر شرح الهیات تجرید = تعلیقه بر الهیات شرح تجرید؛ خفری، محمد بن احمد (-957) 37- حاشية شرح التجريد الجديد (امور عامه)؛ خفری، محمد بن احمد (-957) 38- تعلیقات بر شرح تجرید = محاکمات التجريد؛ عجم، محمد بن احمد (-957) 39- حاشية شرح التجريد؛ اشرفی جرجانی، عبدالحی بن عبدالوهاب (-959) 40- حاشیة حاشية الدوانی القديمة على شرح التجريد = حاشیه بر حاشیه قدیم ملا جلال بر شرح جدید تجرید؛ ملا عبدالله بن حسین یزدی (-981) 41- حاشية شرح التجريد الجديد = اثبات الله؛ فخرالدین حسینی، محمد بن حسین (-984) 42- حاشية شرح التجريد الجديد = حاشیه امور عامه؛ فخرالدین حسینی، محمد بن حسین (-984) 43- حاشية شرح التجريد الجديد = حاشية الجواهر؛ فخرالدین حسینی، محمد بن حسین (-984) 44- الحاشية على شرح التجريد؛ ترکه طوسی، افضل الدین محمد (- (991) 45- الحاشية على الهيات شرح الجديد على التجريد؛ مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (-993) 46- حاشية تجريد الاعتقاد؛ عبادی، احمد بن قاسم (-994) 47- حاشية الخوانساری على شرح التجريد و حاشية القديمة و حاشيتها؛ میرزا جان باغنوی، حبیب الله (-994) 48- حاشية حاشية الدواني القديمة على شرح التجريد = حاشیه حاشیه بر حاشیه قدیم تجرید؛ میرزا جان باغنوی، حبیب الله (-994) 49- حاشية شرح التجريد الجديد؛ میرزا جان باغنوی، حبیب الله (-994) 50- حاشية حاشية الدواني القديمة على شرح التجريد؛ شیرازی، شاه فتح الله بن حبیب الله (-997) 51- تحفه شاهی و عطیه الهی = ترجمه تجرید الاعتقاد بدخشی، علی بن عبدالله (-11) 52- حاشية حاشية الدواني القديمة على شرح التجريد؛ حسنی، محمد باقر بن ابومحمد (-11) 53- حاشية حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ حسینی تونی، میرک موسی بن امیر محمد اکبر (-11) 54- حاشية حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ مدرس اصفهانی، محمد قاسم بن محمد صالح (-11) 55- حاشية حاشية الدواني القديمة على شرح التجريد؛ حسنی حسینی، حمزه بن محمد (-11) 56- حاشية شرح التجريد الجديد (جواهر)؛ قاضی زاده کرهرودی، عبدالخالق (-11) 57- حاشية شرح التجريد الجديد (الهيات)؛ قاضی زاده کرهرودی، عبدالخالق (-11) 58- حاشية شرح التجريد؛ شیرازی، محمد هادی بن معین الدین (-11) 59- نقد الحواشی؛ شیرازی، محمد هادی بن معین الدین (-11) 60- التشخص؛ رشتی، عبدالغفار بن محمد (-11) 61- حاشية شرح التجريد الجديد؛ حسینی دشتکی، احمد بن ابراهیم (-1015) 62- حاشية شرح القديم للتجريد؛ نسابه شیرازی، محمد (-1019) 63- حاشية شرح التجريد؛ شوشتری، نورالله بن شرف الدین (956-1019) 64- حاشية شرح التجريد الجديد؛ همدانی، ابراهیم بن حسین (-1026) 65- حاشية حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ میرداماد، محمد باقر بن محمد (-1041) 66- حاشية حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (979-1050) 67- رياض القدس و حظيرة الأنس؛ علوی عاملی، احمد بن زین العابدین (-1054) 68- مصابيح القدس و قناديل الانس؛ علوی عاملی، احمد بن زين العابدين (-1054) 69- روضة المتقين فی امامة الائمة المعصومين؛ علوی عاملی، احمد بن زين العابدين (-1054) 70- حظيرة الانس من اركان رياض القدس = حاشية شرح التجريد؛ علوی عاملی، احمد بن زين العابدين (-1054) 71- حاشية حاشية القديمة على شرح التجريد؛ علوی عاملی، احمد بن زين العابدين (-1054) 72- عقد الجواهر المتعلقة بكتاب التجريد الزاخر؛ علوی عاملی، احمد بن زين العابدين (-1054) 73- حاشية شرح التجريد؛ علوی عاملی، احمد بن زين العابدين (-1054) 74- حاشية حاشية الخفری علی شرح التجريد = حاشية حاشية شرح تجريد العقائد؛ سلطان العلماء، حسين بن محمد (1001-1064) 75- حاشية حاشية الخفری علی شرح التجريد = حاشيه فخريه؛ شيرازی، محمد ابراهيم بن ملاصدرا (-1070) 76- حاشية شرح التجريد الجديد = حاشية رزاقية؛ لاهيجی، عبدالرزاق بن علی (-1071) 77- شوارق الالهام فی شرح تجريد الكلام؛ لاهيجی، عبدالرزاق بن علی (-1071) 78- حاشية حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ لاهيجی، عبدالرزاق بن علی (-1071) 79- حاشية التشكيك على الحاشية القديمة على التجريد = التشكيك؛ محقق سبزواری، محمد باقر بن محمد مؤمن (1017-1090) 80- حاشية حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ حسينی قزوينی، محمد معصوم بن فصيح الحق (-1091) 81- حاشية حاشية الدوانی القديمة على شرح التجريد؛ گلپايگانی، ابوالقاسم بن محمد (-1092) 82- كحل الابصار و نور الانظار = حاشية حاشية شرح التجريد؛ قزوينی، محمد بن حسن (-1096) 83- حاشية شرح التجريد الجديد؛ شيروانی، محمد بن حسن (1033-1098) 84- حاشية حاشية الدوانی القديمة على شرح التجريد؛ شيروانی، محمد بن حسن (1033-1098) 85- حاشية حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ شيروانی، محمد بن حسن (1033-1098) 86- حاشية شرح التجريد الجديد؛ ملا شمسا، شمس الدين محمد (1016-1098) 87- حاشية حاشية التشكيك = التشكيك؛ محقق خوانساری، حسين بن محمد (1016-1099) 88- حاشية حاشية الدوانی القديمة على شرح التجريد؛ محقق خوانساری، حسين بن محمد (1016-1099) 89- حاشية شرح التجريد الجديد؛ محقق خوانساری، حسين بن محمد (1099-1016) 90- شرح تجريد الاعتقاد؛ تبریزی، عبدالله بن محمد كاظم (-12) 91- حاشية حاشية آقا جمال على حاشية الخفری على شرح التجريد = زمان موهوم (رسالة در اثبات ...)؛ اصفهانی، محمد بن محمد زمان (-12) 92- حاشية حاشية الخفری على شرح التجريد؛ عبدالباقی بن محمد حسين (-12) 93- حاشية شرح التجريد الجديد؛ سلطان العلماء قاینی، محمد (-12) 94- حاشية حاشية الخفری على شرح التجريد؛ كاشانی، غلامرضا بن عبد العظيم (-12) 95- خلاصة علم المنطق و الكلام؛ بسطامی، عبدالقادر بن محمد مهدی (-12) 96- حاشية تجريد الاعتقاد؛ نائينی، محمد رضا بن رشید (-12) 97- حاشية حاشية الخفری على شرح التجريد؛ تنكابنی، حسين بن ابراهیم (-1105) 98- حاشية حاشية الخفری على شرح التجريد؛ قمی مشهدی، محمد بن محمد رضا (-1107) 99- حاشية حاشية الخفری على شرح التجريد = حاشیه جمالیه؛ آقا جمال خوانساری، محمد بن حسين (-1125) 100- تعلیقات حاشية الخفری على شرح التجريد؛ مسیحا فدشکوئی، محمد مسیح بن اسماعیل (1037-1127) 101- حاشية شرح التجريد الجديد؛ مسیحا فدشکوئی، محمد مسیح بن اسماعیل (1037-1127) 102- حاشية تجريد الاعتقاد؛ گیلانی، حمزه (-1134) 103- حاشية شرح التجريد الجديد؛ گیلانی، حمزه (-1134) 104- علاقة التجريد؛ حسینی علوی، محمد اشرف بن عبدالحسیب (-1145) 105- ابطال الزمان الموهوم = حاشية حاشية آقا جمال الخوانساری علی حاشية الخفری على شرح التجريد الجديد؛ خواجوئی، محمد اسماعیل بن حسين (-1173) 106- كشف المرام فی شرح تجريد الكلام = شرح تجريد الكلام؛ طبری، محمد كاظم بن رضا (-13) 107- حاشية شرح التجريد الجديد؛ لاهیجی، محمد جعفر بن محمد صادق (-13) 108- حاشية فلسفية؛ موسوی نجفی، علی (-13) 109- حاشية حاشية آقا جمال على حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ موسوی، محمد بن فتح الله (-1225) 110- حاشية شوارق الالهام؛ رونق علیشاه کرمانی، محمد حسين بن محمد كاظم (-1230) 111- حاشية حاشية آقا جمال على حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ اردکانی، احمد بن محمد ابراهیم (1175-1238) 112- حاشية حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ اردکانی، احمد بن محمد ابراهیم (1175-1238) 113- حاشية حاشية آقا جمال على حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ هرندی، محمد بن محمد علی (-1243) 114- مفتاح الكنوز؛ هزار جریبی، محمد علی بن محمد باقر (1188-1245) 115- حاشية حاشية آقا جمال علی حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ نوری، علی بن جمشید (-1246) 116- حاشية شوارق الالهام؛ بسمل شیرازی، علی اکبر بن علی (1263-1187) 117- البراهين القاطعة في شرح تجريد العقايد الساطعة؛ استرآبادی، محمد جعفر بن سیف الدین (1198-1263) 118- نهاية التحرير في شرح التجريد = نظم تجريد الاعتقاد؛ حسینی قزوینی، محمد تقی بن امیر مؤمن (-1270) 119- حاشية شوارق الالهام = حاشية الشوارق؛ واحدالعین، اسماعیل بن محمد سمیع (-1277) 120- حاشية حاشية اللاهیجی علی حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ واحدالعین، اسماعیل بن محمد سمیع (-1277) 121- حاشية حاشية آقا جمال على حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ واحدالعین، اسماعیل بن محمد سمیع (-1277) 122- حاشية حاشية آقا جمال علی حاشية الخفری علی شرح التجريد؛ سبزواری، هادی بن مهدی (1212-1289) 123- منتخباتی از شرح تجرید؛ گلپایگانی، محمد تقی (-1292) 124- حاشية شرح التجريد القديم؛ شیروانی، محمد حسین بن محمد (-14) 125- حاشية شوارق الالهام؛ شرندی قزوینی، کلبعلی بن عباس (-14) 126- لوامع الاعلام من شوارق الالهام؛ حسینی، محمد تقی بن اسدالله (-14) 127- حاشية شرح التجريد الجديد؛ حسینی، محمد تقی بن اسدالله (-14) 128- شرح تجريد الاعتقاد؛ تنکابنی، محمد بن سلیمان (1234-1302) 129- شرح تجريد الاعتقاد؛ میرزای شیرازی، محمد حسن بن محمود (1312-1230) 130- شرح تجريد الاعتقاد؛ اشرفی مازندرانی، خضر بن اسماعیل (-1336) 131- شرح تجريد الاعتقاد؛ امام جمعه خوئی، محمد امین بن یحیی (-1367) 132- حاشية شوارق الالهام؛ علامه حائری مازندرانی، محمد صالح بن فضل الله (1297-1391) 133- التعليقة على كشف المراد؛ طواری یزدی، عباس بن محمد (-15) 134- توضيح المراد في شرح كشف المراد؛ حسینی کاشانی، هاشم بن مهدی (-1412) 135- حاشية شرح التجريد = شرح سمرقندی؛ سمرقندی، محمد سعید 136- شرح تجريد الاعتقاد؛ محمود بن محمد 137- حاشية شرح التجريد الجديد؛ علی نقی 138- حاشية شوارق الالهام؛ همدانی، ملارضا 139- حاشية شرح تجريد الاعتقاد = رساله فخریه؛ مازندرانی، ابراهیم بن اسماعیل 140- ايضاح المقاصد في ترجمة تجريد العقايد 141- تجريد الاعتقاد (با ترجمه منظوم) 142- تعليقات بر مبحث خلاء شرح جديد تجريد 143- حاشية التجريد و شرحه القديم و الجديد (2 ناشناس) 144- حاشية التجريد و شرحها 145- حاشية تجريد الاعتقاد (4 ناشناس) 146- حاشية تسديد القواعد فى شرح تجريد العقائد (2 ناشناس) 147- حاشية تسديد القواعد فی شرح تجريد العقائد = حاشية شرح التجريد القديم 148- حاشية حاشية الجرجاني على تسديد القواعد (3 ناشناس) 149- حاشية حاشية الجلالية على شرح التجريد 150- حاشية حاشية الخفرى على شرح التجريد (4 ناشناس) 151- حاشية حاشية الدواني القديمة على شرح التجريد (4 ناشناس) 152- حاشية حاشية السماكي على شرح التجريد (2 ناشناس) 153- حاشية حاشية تجريد الاعتقاد 154- حاشية شرح التجريد (45 ناشناس) 155- حاشية شرح التجريد = حاشیه بر شرح الهیات تجرید 156- حاشية شرح التجريد الجديد (26 ناشناس) 157- حاشية شرح التجريد الجديد و حواشيه 158- حاشية شرح التجريد القديم (3 ناشناس) 159- حاشية شرح التجريد القديم و الجديد (2 ناشناس) 160- حاشية شرح التجريد و الحاشية القديمة للدواني 161- حاشية شرح التجريد و حاشية الخفرى عليه 162- حاشية شرح الجديد للتجريد 163- حاشية شرح تجريد الاعتقاد 164- حاشية شرح كتاب في الحكمة 165- حاشية شوارق الالهام (4 ناشناس) 166- حاشية كشف المراد 167- حاشیه شرح تجرید الاعتقاد 168- حواشی شرح التجريد = حواشی شرح جدید 169- حواشی شرح التجريد الجديد 170- شرح تجريد الاعتقاد (30 ناشناس) 171- شرح تجريد الكلام 172- شرح كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد 173- المجمع الخامس في خلاصة علم الكلام