التبصرة في علم الهيئة

● التبصرة في علم الهيئة / هیأت / عربی at-tabṣira fī ‘ilm-il hay’at خرقی، محمد بن احمد، -533 قمری xaraqī, mohammad ebn-e ahmad (-1139) اهداء به: علاء الدوله فخر الملک ابوالحسن علی بن الصاحب نصیرالدین محمود بن ابی نوبه المظفر خرقی این کتاب را پس از «منتهی الادراک» نوشته و در دیباجه تبصره می‌گوید «استقصاء در این فن را به آن کتاب رجوع کنید». در دیباجه از کتابی در منطق که در دست تألیف دارد و به دلیل اشتغال به تبصره، تکمیل آن را به بعد موکول ساخته و نیز از کتابی در حکمت که می‌خواسته به نام امیر مزبور بنگارد و نتوانسته یاد می‌کند. تبصره در دو «قسم» است (قسم اول در 22 باب و قسم دوم در 14 باب) و در تألیف آن از شیوه ابن هیثم پیروی کرده و در تعیین عرض بلاد شیوه مجسطی را به کار برده است. (عبدالحسین حائری) آغاز: الحمدلله حمد الشاکرین ... و بعد فان العلماء ... کانوا قبل زماننا هذا مستوفرین علی جمع العلوم ... اذ كانت اوقاتهم صافيه عن الشوائب و الان فقد نامت سوق العلم و الحکمه و بارت بضائع اهلها ... الامير الاجل السيد شمس الدين قوام الاسلام ... عمدة الملوک و السلاطین علاء الدوله فخر الملک ابوالحسن علی بن الصاحب نصيرالدين محمود بن ابی نوبه المظفر ادام الله علوهما و قد كنت احدث نفسی ... فی ان اجمع برسم خدمته كتابا فی الحکمه و كانت العوائق يعترض دون هذه الامنيه و الان فقد اشتغلت بتألیف کتاب فی علم المنطق ... غير ان ذلك الكتاب يقتضى برهة من الايام ... و لما قرب قدومه الميمون ... فاخرت الكتاب المذكور و الفت هذا الكتاب في علم الهيئه ... مقتديا بابی علی بن الهيثم فی تقسیم الافلاک كلها من الحوامل و التداویر ... دون الاقتصار على الدوائر المتوهمه ... کماهو دأب اکثر المتقدمين اذذاك هو فى الحقيقه اشارة الى كيفية حرکات الافلاک و کمیتها دون البحث عن اوضاع الافلاک علی الهيئه التي يتصور معها حرکات الافلاک علی النظم الموجود و سميته كتاب التبصره علی الهيئه التي يتصور معها حرکات الافلاک علی النظم الموجود و سميته كتاب التبصه فی علم الهيئه و اجتهدت في الاختصار ... و من اراد التناهى فى هذا الفن فليتأمل کتابی الموسوم بمنتهى الادراک فی تقاسیم الافلاک فانه لایکاد يستغنى فى هذا الفن من ذاك انجام: و المنجمون يقسمون كل ساعة من الساعات بستین قسماسمى كل قسم منها دقیقه علی ماجرت عادتهم في قسمة الدرج و اجزائها بالاجزاء الستینیه و حین انتهى الى هنا فلنختم الكلام على نعمه [بروکلمان ج 1 ص 624 و ج 2 ص 278 و ذیل 863: 1؛ معجم المؤلفین 238/8؛ کشف الظنون 338/1؛ دنا 767/2]