تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام

● تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام / ادیان و مذاهب / فارسی tabserat-ol ‘avām fī ma‘refat-e maqālāt-el anām ؟ علم الهدی، مرتضی بن داعی، ق6 قمری ‘alam-ol-hodā, mortazā ben dā‘ī (-12c) تاریخ تألیف: قرن 6؛ محل تألیف: شیراز در اعتقادات ملل و نحل مختلف فلسفی و اسلامی با توضیحاتی مختصر درباره هر یک از ملل پیش از اسلام و بعد از آن، مشتمل بر بیست و شش «باب»: 1. مقالات فلاسفه و امثال آن؛ 2. مقالات مجوس و کیش ایشان؛ 3. مقالات یهودان و ترسایان و صابیان؛ 4. اصل فرق ایشان و مقالات ایشان؛ 5. فرق خوارج و مقالاتشان؛ 6. معتزله و احوالات ایشان؛ 7. مقالات جحیم بن صفوان و اتباع وی؛ 8. مقالات مرجیان؛ 9. مقالات نجار و اصحابش؛ 10. مقالات کرامیان و ظهور ایشان؛ 11. مقالات مشبهه و مجسمه؛ 12. مقالات اهل تناسخ؛ 13. مقالات اهل سنت و جماعت؛ 14. ذکر اصحاب مالک و شافعی؛ 15. مقالات ابن کلاب و ابوالحسن اشعری؛ 16. مقالات صوفیان؛ 17. مقالات و مراتب صوفیه؛ 18. آنچه اهل سنت در حق انبیا گویند؛ 19. مقالات شیعه؛ 20. دانستن حق از باطل؛ 21. اعتقاد امامیه؛ 22. حکایت فدک؛ 23. احادیثی که تشنیع بر امامیه می‌کنند و رد بر آنها؛ 24. بعض فضائح بنی امیه؛ 25. اختلاف بین اهل عدل و جبر؛ 26. مسائلی که بر امامیه تشنیع می‌کنند. عباس اقبال در دیباچه خود بر چاپ آن درباره مؤلف آن سخن داشته و در مکتب اسلام (ش 8-10) هم گفتاری از سید موسی شبیر زنجانی در این باره دیده می‌شود. در «معتقد الامامیه» حسن بن علی طبری (قرن 7ق) (ص 128 چاپ 1339 تهران) نکته‌ای از یکی از دانشمندان شیعی درباره حقانیت این آیین آورده شده که مانند آن در فصل بیستم این کتاب هم (ص 188 و پس از آن) دیده می‌شود. همان دلیلی که ناصرخسرو یاد کرده و طوسی از او گرفته و دوانی از آن خرده گرفته است. اگر مؤلف معتقد الامامیه در این سخن مؤلف تبصرة العوام را خواسته باشد پس این کتاب بایستی در قرن 6 یا 7 ساخته شده باشد چون این را هم می‌دانیم که این کتاب پس از فاطمیان (567) و پیش از بر افتادن صباحیان (654) ساخته شده است. صفی الدین ابوتراب مرتضی بن داعی بن قاسم حسنی رازی که نسبت این کتاب به او بیشتر معروف است از مشایخ شیخ منتجب الدین رازی (504-600ق) صاحب «فهرست» (روضات الجنات چاپ اول ص 665. مستدرک الوسائل ج3ص465) است و نقل داستانی از کتاب «المستحیل» غزالی (450-505ق) در باب 25 و هم عبارتی در باب 19 در ذکر فرقه اسماعیلیه و پیروان حسن صباح که پیش از برافتادن آنها این کتاب در دست تألیف بوده می‌رساند که مؤلف این کتاب از اعلام امامیه قرن ششم یا بعد از آن است. بنابراین روایات دیگر از نسبت این کتاب به شریف مرتضی علم الهدی (355-436) مسلم بی پایه است. همچنین این کتاب به شیخ ابوالفتوح جمال الدین حسین بن علی رازی (552-قرن 6) و جمال الدین ابوعبدالله محمد بن حسن بن حسین مرتضی رازی صاحب «نزهة الکرام و بستان العوام» و بعضی به صفی الدین ابوتراب مرتضی بن داعی بن قاسم حسنی رازی نسبت داده‌اند و به دلایلی که آقای عباس اقبال در مقدمه چاپی که از این کتاب کرده‌اند، آورده اند از هیچ یک از این چند تن نیست. این کتاب همچنین به خواجه نصیر طوسی نیز نسبت داده شده است. ترجمه عربی آن در 658ق از حسین بن علی بطیطی ما را به حدود زمان نزدیک‌تر می‌کند. آغاز: بسمله حمد بیحد وسپاس بیعد مرخدایرا عزه وجل که جمله موجودات از عدم بوجود آورد واز نیستی به هستی رساند بی مایه ... اما بعد بدانکه مدت مدید بود که انجام: واین مذهب اهل سنت و جماعت است وآنکه گوید به یکبار واقع نشود مذهب روافض است والله اعلم بالصواب. چاپ: و چندین بار در هند و ایران بچاپ رسیده؛ مشار فارسی، ج1، صص1175-1176، تهران، سنگی، بی ناشر، 1309ق.، وزیری، 103+1صص (صص358-460)؛ 1304ق. [دنا 764/2 (69 نسخه)؛ نسخه‌های منزوی 1722/2 ( 28 نسخه)؛ الذریعة 318/3 و 107؛ [برای کسب اطلاع کیفیت انتساب آن به سیدمرتضی داعی رازی رجوع کنید به مقدمه آقای عباس اقبال بر تبصرة العوام.] و 50/11-52؛ مشترک پاکستان 996/2 (3 نسخه)؛ فهرست مشار و مجله مکتب شیعه؛ كشف الحجب 96؛ فرج المهموم 107؛ بحار 276/11؛ گفتار دانش پژوه در فرهنگ ایران زمین 102/12] شرح و حواشی: 1- تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام (ترجمه)؛ بطیطی، حسین بن علی (-7) 2- تبصرة العوام (منتخب)