التاریخ و العلل

● التاریخ و العلل / تاریخ / عربی at-tārīx wa-l ‘ilal بغدادی، یحیی بن معین، 158-233 قمری baqdādī, yahyā ebn-e mo‘īn (776-848) کتاب رجالی است در 11 جزء که ابوالفضل عباس بن محمد بن حاتم دوری بغدادی (271ق) و ابوالعباس بن یعقوب بن یوسف اصم آن را از یحیی بن معین روایت کرده‌اند. نسخه‌ای از این کتاب در دارالکتب ظاهریه موجود است. یوسف العش در فهرس مخطوطات الظاهریة (التاریخ و ملحقاته: ص 232)، این کتاب را چنین معرفی کرده است: «التاریخ و العلل، عن أبی زکریا یحیی بن معین روایة أبی الفضل العباس بن محمد بن حاتم الدوری عنه، فی أحد عشر جزءاً و هو أقوال عن یحیی غیر مرتبة ینقلها الدوری و قد یخالف أستاذه فیها و معظمها فی الرجال و وفیاتهم و نقدهم و من رووا عنه، و قد یختلط بذلک أخبار عن الخلفاء و أشعار قیلت أمامهم و فتاوی فی مسائل فقهیة». احمد محمد نور سیف در مقدمه تحقیق این کتاب، بحث مبسوطی راجع به مؤلف و کتاب ارائه کرده است، از جمله درباره نام کتاب می‌نویسد: در منابع کهن از آن به عنوان «التاریخ» یاد شده و نام «التاریخ و العلل» در اول نسخه درج شده است. همچنین در منابع و مصادر، گاهی تألیف کتاب به یحیی بن معین منسوب شده و گاهی از شاگردش عباس دوری که راوی، جامع و ترتیب دهنده کتاب است، دانسته شده است. (حافظیان) چاپ: مكة، محقق: احمد محمد نور سیف، مرکز البحث العلمی واحیاء التراث الاسلامی؛ قاهره، مطابع الهیئة المصریة العامة للکتاب، ج 1-4، 1399ق. [معجم المؤلفین 232/13؛ فهرست المخطوطات المصورة 150/2؛ بروکلمان ذیل 259/1؛ سزگین 107/1؛ فهرست ظاهریه، التاریخ 602 و 627 و 689]