تاریخ و جغرافیای سیلان

● تاریخ و جغرافیای سیلان / جغرافیا / فارسی tārīx va joqrāfīya-ye seylān حائری صدرالمعالی، حسین بن رضا، -1336 قمری hā'erī sadr-ol-ma'ālī, hoseyn ebn-e rezā (-1918) اهدا به: ناصرالدین شاه تاریخ تألیف: 23 جمادی الاول 1302ق کتاب حاضر شامل پنج بخش متمایز است: 1. جغرافیا و تاریخ سیلان، 2. جغرافیا و تاریخ هندوستان، 3. احوال مملکت نپال، 4. مختصر جغرافیای کره ارض (نسخه کتابخانه ملی فاقد این بخش است)، 5. احوال ایالات مستقله واقعه در سرحدات هندوستان (نسخه کتابخانه ملی فاقد این بخش است). دو اثر ترجمه‌ای در جغرافیا و تاریخ هند باقی است. یکی از آنها که دربر گیرنده کلیات جغرافیای تمام هندوستان است نسخه‌هایی در مجلس به شماره 687، آستان قدس 5481 و کتابخانه عمومی اصفهان (رک: منزوی 3959/6) دارد. اثر دیگر، همین نسخه پیش روی ماست که به دلیل نداشتن دیباچه و آغاز شدن با جغرافیای سیلان (سراندیب)، به اشتباه تک‌نگاری‌ای درباره سراندیب و سیلان دانسته شده است. حال آنکه حدود یک چهارم کتاب به سراندیب اختصاص دارد و از آن پس، این قسمت‌ها آمده است: تاریخ حالات لشکری و کشوری فرمانروایان بومی هندوستان؛ در احوال نواب و فرمانرواهای اسلامیه هندوستان؛ در بیان مجملی از تاریخ آباء و اجداد نظام دکن؛ سایر رؤسای اسلامیه؛ در باب رؤسای هنود مملکت هندوستان؛ رؤسا و فرمانرواهای هندوستان مرکزی؛ در احوال ایالات مستقله واقعه در سرحدات هندوستان؛ در بیان مختصر جغرافیای کره ارض؛ و در ذیل هر کدام از این قسمت‌ها، شرح ایالت‌هایی از هند آمده است. از این کتاب دو نسخه دیگر شناخته شده است که در فهرست‌ها به اشتباه جغرافیای سیلان معرفی شده. یکی از این نسخه‌ها در مدرسه علمیه کمالیه در خرم آباد نگهداری می‌شده است که منزوی به واسطه یادداشت اکبر ثبوت، آن را در فهرست نسخه‌های خطی فارسی معرفی کرده است. آغاز این نسخه و قسمت‌های برشمرده‌اش ما را به یقین می‌رساند که نسخه‌ای از همین کتاب ماست. نسخه دیگر نسخه کتابخانه ملی ایران است. این نسخه البته قسمت پایانی نسخه مجلس را که در جغرافیای کره ارض است ندارد. نسخه مجلس نام مترجم را ندارد ولی از طریق مقایسه آغاز آن با نسخه ملی، یقین شد که همان کتاب است. مترجم در پاره ای موارد توضیحاتی بر اصل کتاب افزوده و آن را با «مترجم گوید» متمایز کرده است. (جواد بشری) آغاز: بسمله، این کتابچه عبارتست از جغرافیای جزیره سیلان و حالت حالیه سایر اقطاع هندوستان از اوضاع حکومتهای مستقله مملکت مزبوره و عده قشون آنها و استعداد و روابطی که با دولت انگلیس دارند و محارباتی که فیما بین ایشان و دولت انگلیس اتفاق افتاده و چون محتوی بر مطالب مفیده بود از روزنامجات هندی ترجمه و ترتیب نمود. جزیره سیلان: اگر چه در عالم جغرافیایی یک قسمتی از شبه جزیره هندوستان می‌باشد لیکن عموم اهالی هند از وضع و حالت طبیعی جزیره مزبور مستحضر نیستند انجام: باید دانست که در سرحدات شمالی و مشرقی هند بعضی ایالات واقع است که در عالم جغرافیائی داخل ... همین قدر ذکر نیپال و بهوتان را می‌نمائیم. چاپ: با تصحیح پروین استخری، گنجینه بهارستان، تاریخ3- (تاریخ و جغرافیای شبه قاره هند)، مسلسل 17، تهران، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، 1388ش [دنا 749/2]