تاریخ مصر

● تاریخ مصر / تاریخ جهان / عربی tārīx-e mesr زین الدین معروف افندی، ق 10 قمری zayn-od-dīn ma‘rūf afandī (-16c) کتابی است در تاریخ مصر و پادشاهی که بر مصر حکومت کردند و ذکر ابنیه و مساجد و بیمارستان‌ها و مدارس و قصرها و پل‌ها و عجایب بحر نیل و جز آن، در ابواب و فصول متعدد. شباهت دارد با آنچه احمد مقریزی (845ق) درباره مصر در «المواعظ و الاعتبار فی ذکر الخطط و الآثار» آورده است. افندی در این کتاب، تاریخ ملوک و سلاطین مصر را تا سال 901ق آورده است. از این رو، فهرست‌نگاران او را از مردم قرن دهم هجری دانسته‌اند. دو نسخه از این کتاب شناسایی شده است: 1- نسخه شماره 22/1 کتابخانه اوقاف موصل، کتابت شده در 1220ق. سالم عبدالرزاق احمد در فهرست کتابخانه مذکور، کتاب حاضر را با نام احوال مصر معرفی کرده و آن را تلخیص کتاب خطط مقریزی دانسته است؛ 2. نسخه کتابخانه چستربیتی که به خط مؤلف است و از انجام ناتمام مانده و تصویری از آن در دانشگاه کویت موجود است. تصویر مورد بحث ما نیز از نسخه چستربیتی اخذ شده است. آغاز و انجام این نسخه با نسخه قبلی متفاوت است. بروکلمان در ذیل تاریخ الادب العربی، این کتاب را با نام «عجائب الاخبار عن مصر الامصار» معرفی کرده است. افندی در ابتدا فرق و مذاهب موجود در مصر را معرفی کرده است. پس از آن حدود مصر را تعیین نموده و در ادامه، بابی به ذکر جوامع مصر اختصاص داده و مساجد جامع تاریخی و بزرگ مصر را برشمرده است. وی در باب‌های دیگر مدارس، بیمارستان‌ها و خانقاه‌های مصر را به تفصیل ذکر کرده و سپس باب هفتم را به آنچه در فضایل مصر گفته شده و باب هشتم را به آنچه در مذمت آن گفته‌اند، اختصاص داده است. در باب نهم، اخبار اهرام مصر را آورده، و در فصلی مستقل به ذکر برخی از خلیج‌ها و قناطر و برکه‌های مصر پرداخته است. پس از آن، بابی شامل فصول، وقایع مصر در ابتدای ظهور اسلام و پس از آن را آورده و در باب بعدی شداید و محن و خرابی‌های رخ داده در آن کشور را برشمرده است. باب‌ها و فصل‌های پایانی به ذکر ملوک و سلاطین مصر، از ابتدای بنای آن تا عصر مؤلف اختصاص دارد؛ از جمله: باب فی ذکر ملوک مصر من ابتداء عمارتها قبل الطوفان و بعده، فصل فی ملوک القبط، فصل فی ملوک العمالقة ذکر من ملک مصر من بعد الاسکندر المقدونی، ذکر ملوک رومية الذین ملکوا مصر، ذکر من ملک مصر من قسطنطنیة، ذکر ما ینسب الی بعض الملوک المتقدم، باب یتضمن ذکر من استقل بسلطنة مصر. مؤلف در به کار بستن الفاظی همچون «خلیفه»، «ملک» و «سلطان» دقت داشته و برای هر کدام، معنای خاصی در نظر گرفته است. [فهرست آربری 39/4]