تاریخ گیلان

● تاریخ گیلان / تاریخ ایران / فارسی tārīx-e gīlān فومنی، عبدالفتاح، ق 11 قمری fūmanī, ‘abd-ol-fattāh (-17c) تاریخ تألیف: حدود سال‌های 923 تا 1038ق کتابی است در تاریخ گیلان در زمان صفویه که در 2 «فصل» و 4 «مقاله» تألیف شده است: فصل 1. در حالات ادبار و انکسار دولت مظفر سلطان مرحوم والی گیلان بیه پس رشت و انقراض دولت سلاطین اسحاقیه علیهم الرحمة که از آن زمان الی الآن مدت ممتد یکصد و چهل و دو سال مصروف شده؛ فصل 2. در احوال جلای مغفوری خان احمد خان حاکم و والی ولایت بیه پیش لاهیجان و ابتلای پسران شاه جمشید خان علیه الرحمة و الرضوان و به قتل رسیدن امیر سیاوش خان حاکم گسکر و عصیان امیر حمزه خان طالش حاکم آستارا و به قتل رسیدن امیر سیاوش خان حاکم گسکر و عصیان امیر حمزه خان طالش حاکم آستارا و به قتل آمدن او در ولایت شیروان و استیصال ملوک مازندران به مدلول آیه کریمه: ذلک فضل الله يؤتيه من يشاء و الله ذوالفضل العظیم؛ مقاله 1. در بیان حال و شرح مآل امیر حمزه، خان طالش و فرزندان مشارالیه؛ مقاله 2. در بیان یاغی شدن ملک جهان گیر ولد ملک سلطان محمد رستمداری و مآل حال او بتقدیر حضرت باری؛ مقاله 3. در بیان ابتلای بوسعید میر فومنی و فرج بعد شدت او به موجب تقدیر قادر غنی؛ مقاله 4. در بیان یاغی شدن میر حاتم سپهسالار شفت از علیخان و مآل حال او بطریق استحسان. مؤلف می‌نویسد: «پوشیده نماند که درین پنجاه سال که مملکت معموره دارالمرز به تصرف سلاطین اسحاقیه در آمده فترات و انقلابات و هجوم و ازدحام عوام کالانعام بل هم اضل سبیلاً مثل فتور غریب شاه مشاهده نشده بود این فقیر بی‌بضاعت عبدالفتاح فومنی را که در گوشه دهقان (دهقانی) به عزلت و انقطاع بسر میبرد به خاطر فاتر خطور نمود که قضیه مذکوره را به نوعی که سانح شده بود تألیف نماید چون واقعات مذکوره حسب الواقع بتحریر واقع نشده بود به فکر آن افتاد که شمه ای از حالات ملوک و سلاطین مازندران و گسکر و آستارا و لنگرکنان که در عصر و زمان تسلط و استیلای سلاطین صفویه به وقوع رسیده بیان سازد ...». فتوحات دارالمرز نیز تحریر دیگری است از تاریخ گیلان عبدالفتاح فومنی، وی پس از رسیدن به مقام حکومتی در پی آن شد که تغییراتی در کتابش ایجاد نماید؛ اختلافات بین این دو تحریر در نسخه چاپ سال 1349ش بیان شده است. (سید محمود مرعشی) این کتاب فتوحات هم نامیده می‌شود ولی در خود متن بدان نام «تاریخ گیلان» داده شده است. آغاز: ای نام تو مطلع کلام همه کس ×× در نظم کلام تو نظام همه کس / بر صفحه هستی قلم تقدیرست ×× تحریر کند نشان و نام همه کس. حمد و ثنای بی عدد مالک الملک پادشاهی را ... اما بعد، بر ضمیر اکسیر تأثیر ارباب خبرت انجام: با چندین قافله دعای مردم گیلان عازم مقر سلطنت خویش گردید بعون الملک الوهاب. چاپ: پطرزبورگ، به کوشش برنهاردان، 1274ق؛ رشت، 1314ش؛ تهران، به کوشش منوچهر ستوده، 1349ش؛ تهران، 1353 شمسی، با تحقیق عطاء الله تدین [دنا 735/2 (4 نسخه)؛ مشار فارسی 335/1؛ نسخه‌های منزوی 4268/6 (4 نسخه)؛ مشترک پاکستان 1489/11؛ تاریخ گیلان، چاپ تهران: 1349 و 1353 ش؛ استوری 363 و 1298؛ بریگل 1077؛ فهرستواره منزوی 897/2]