التاريخ الغیاثی

● التاريخ الغیاثی / تاریخ / عربی tārīx-ul gīyātī کاتب بغدادی، عبدالله بن فتح الله، ق 9 قمری kāteb-e baqdādī, ‘abd-ol-lāh ebn-e fath-ol-lāh (-15c) تاریخ تألیف: پنج‌شنبه 15 ذیحجه 883ق او در این کتاب از تاریخ عراق از زمان سقوطش توسط مغولان تا زمان مؤلف سخن گفته و بیشتر از هر کتاب دیگر از خاندان قراقوینلو سخن داشته است او چنانکه خود می‌گوید از نظام التواریخ بیضاوی و تاریخ ابی الفدا بهره برد و بیشتر مدرک‌های او برای زمان‌های بعدی روایت‌ها و اوراق و حواشی بوده که به او رسیده است. این کتاب در دست قاضی نورالله بوده و در مجالس المؤمنین در سرگذشت سید محمد مشعشی (جند 16 مجلسی 8) و جاهای دیگر از آن یاد کرده است. این کتاب در یک «مقدمه» و شش «فصل» است. کتاب با ذکر انبیاء و اولیاء آغاز می‌شود و پس از آن از ملوک فارس سخن می‌گوید. فصل سوم آن به ذکر خلفاء اختصاص دارد که در چهار «طبقه» مرتب شده است و پس از آن از خلفاء بنی عباس در ایران و اخبار ترک سخن گفته می‌شود. آغاز: البسملة ... الحمدلله الباقی بعد فناء خلقه الدائم فلا فناء و لا زوال لملکه، و الصلاة على سيدنا محمد خیر خلقه و آله و عترته أجمعين. و بعد: يقول كاتب هذه الأوراق أحوج الخلق الى الخلاق عبدالله بن فتح الله البغدادی الملقب بالغیاث، عفاالله عنهما: ان من كثرة الفتن و تواتر المحن التي جرت بأرض العراق، لم يضبط أحد تواريخها من دور الشيخ حسن الى يومنا هذا، أولاً: من عدم أهل هذا العلم و و من ينظر فيه. و ثانياً: ان أكثرها تواريخ ظلم و عدوان تركها خير من ذكرها، لأن هذا الدور الذي نحن فيه يسمى دور الإدبار، و قد ابتدأ من حدود سنة 616 قريب تاریخ انقراض دولة العرب و ابتداء دولة الترك. و مقدار مدته 640 سنة، و يجي شرحه في موضع آخر ... فخطر لى أن أكتب هذه الأوراق ببعض ما جرى فى زماننا بأرض العراق، و أضم إليه بعض أخبار الزمان الماضى على سبيل الإختصار. فما كان من زمان آدم علیه السلام الى أيام السلطان أبي سعيد، ملتقط من كتاب نظام التواريخ للقاضی ناصرالدین عمر البيضاوی، و غیره. و ما كان من زمان الشيخ حسن الى يومنا هذا، و لم أنقله من كتاب، بل أنقله من أوراق و حواشى، و أكثره من ألسن الراوين، و بعض ما جرى في زماننا و كتابه عالمون. فكتبت ذلك و حويته في هذه الأوراق ... و جعلته على مقدمة وست فصول، و سميته بالتاريخ الغیاثی [دنا 725/2؛ الذریعه 271/3؛ تاریخی علم الفلک فی العراق از عباس عزاوی چاپ 1378 بغداد صفحه 118؛ از التعريف بالمورخین 249/1-251؛ ف فهرست گورگیس عواد 49؛ مجله سومر 220/6؛ مجمع علمی عراقی 245/1]