تاریخ الفی

● تاریخ الفی = تاریخ اکبری / تاریخ جهان / فارسی tārīx-e alfī = tārīx-e akbarī تتوی، احمد بن نصرالله، -996؟ قمری tatavī, ahmad ebn-e nasr-ol-lāh (-1588) تاریخ تألیف: از 993ق کار گروهی از دانشمندان روزگار اکبرشاه. اکبر شاه (963-1014ق) در سال 993ق به گروهی دستور می‌دهد که تاریخ عمومی از اسلام تا سال 1000ق را بنگارند. نقیب خان، میرغیاث علی فرزند عبداللطیف قزوینی (-1023ق) و قاضی احمد تتوی (کشته در لاهور به سال 996ق/1588م) و میر شاه فتح الله شیرازی (-997ق/1589م)، تاریخ دو ساله نخستین پس از مرگ پیامبر را نوشتند. حکیم همام فرزند عبدالرزاق گیلانی (-1004ق/1596م) و حاجی ابراهیم سرهندی (-994ق/1586م) و خواجه میرزا نظام الدین احمد نگارنده «طبقات اکبر شاهی» و عبدالقادر بدوانی و جز آنان تاریخ 3 تا 35 پس از مرگ پیامبر را نگاشتند. قاضی زاده احمد تتوی (-996ق) از سال 36 تا غازان خان را در دو جلد به‌تنهایی نگاشت و از غازان خان تا سال 997ق را آصف خان میرزا قوام الدین جعفر بیگ قزوینی (-1021ق/1612م) نگاشت. (احمد منزوی) ثبت نسخه‌ها به نام احمد تتوی از باب کثرت نقش او نسبت به دیگران است. آغاز: 1. بسمله. تمامترین نعمتهای یزدانی و بهترین عنایتهای سبحانی مر بندگانرا نهادن زمام اختیار ایشان را در قبضه اقتدار پادشاهی عادل عاقل با انصاف است ... حکم کرده شد که رؤس مسائل عقلی مذاهب و ملل مختلفه را ارباب لغات بزبان یکدیگر ترجمه کنند و گلستان مسائل نقلی را ... از خار دست نشان متعصبان پاک سازند ... بعد از جمع ما یحتاج فن تاریخ از کتب معتبره ... بفضیلت دستگاه مرحوم حکیم احمد حکم شده که تاریخی از ابتداء رحلت ... مشتمل بر تحقیق احوال جمیع اطراف و اکناف عالم لغایت حال در قلم آورده بموجب فرمان در عرض سه سال تاریخی مبسوط لغایت احوال غازان خان نوشته بود و بحسب تقدیر حکیم مذکور بر دست یکی از امر آزادگان ایل و الوس در شب پانزدهم صفر 996 هجری زخم خورده قاتل خود را شناخت کشنده خود را کشته دید جان فدای عدالت عادل حقیقی کرده درگذشت و بنده درگاه از خاک برداشته این درگاه باین خدمت مأمور شد و توفیق اتمام از ملک علام میکنند انشاالله اثر اجابت بزودی ظاهر شود. 2. بسمله، آغاز کتاب در بیان اموریکه واقع شد در سال اول رحلت خاتم النبین (ص) نقل است که چون حضرت خاتم النبین رحلت فرمودند اهل بیت آغاز گریه و زاری کردند و مردمی که در مسجد بودند چون او از اهل بیت شنیدند اضطراب و افغان در میان ایشان افتاد و سراسیمه و حیران شدند و گویا اجسادی بودند بی ارواح و عقول ایشان بر طرف شده بود و بعضی از سخن گفتن باز ماندند مثل عثمان عفان و بعضی بفساد گرفتار شدند انجام: وقایع سال نهصد و هشتاد و چهارم از هجرت پیغمبر صلی الله علیه و اله موافق سال بیست و دوم الهی آنچه در ایران در این سال سانح شده اینست که در اوائل صفر این سال شاه طهماسب پهلو بر بستر ناتوانی نهاد و در ایام بی حضوری هم چنان به سرانجام امور ملک و مال مشغول مینمود و چون بواسطه مرور شهور و سنین در عیار زر رایج ایران نقصان پیدا شده بود در این ایام اکثر اکابر و اعیان ممالک ایران را به مجلس حاضر میساخت و در باب زرهای تا تمام عیار و شکستن بنوعی که به تجار و ... نقصانی عاید نشود مشورت میکرد ... سید عبدالله خان بخان جهان فرستادند که سبب خوشحالی و تحرک او بر جنگ گردد و در وقت رخصت سید عبدالله خان بر زبان الهام بیان گذشت که خبر فتح ولایت بنگاله باینجا خواهی آورد و همچنان شد و بعد از رفتن سید عبدالله خان دیگر باره خبر رسید که چون مظفر خان عازم بنگاله شد ... نوازش بسیار یافت و فرحت خان و فرهنگ خان پسرش و قراطاق خان که جا گیر داران حدود بودند با کجر جنگ بی صرفه کرده کشته شدند و در آن صوبه فتنه بلند شد ... [تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری از سعید نفیسی، ص 356-357؛ الذریعة 288/1؛ دنا 675/2 (33 نسخه)؛ نسخه‌های منزوی 4100/6 -4102 (37 نسخه)؛ مشترک پاکستان 115/10 (2 نسخه دیگر)؛ فهرستواره منزوی 571/1 «تاریخ الفی»] شرح و حواشی: 1- احسن القصص؛ تتوی، احمد بن نصرالله (-996) 2- احسن القصص و دافع الغصص = حشمت شاهی؛ شریف حائری، احمد بن ابوالفتح (-13)