تاج المآثر

● تاج المآثر / تاریخ هند / فارسی tāj-ul maʻāṯir نظامی نیشابوری، حسن بن محمد، -626؟ قمری nezāmī neyšābūrī, ḥasan ebn-e moḥammad (-1230) اهدا به: محمد بن حسام و ایبک سلطانی تاریخ تألیف: اندکی پیش از 602 این اثر به جهت موقعیت نویسنده در دربار شاهان هند و دسترسی وی به اطلاعات صحیح، منبعی در خور اعتبار از دوره شاهان دهلی به شمار می‌آید. «تاج المآثر» در میان آثار کهن از جهت اشتمال بر سروده‌های عربی و فارسی، به ویژه از سرایندگان برجسته پیش از قرن هشتم هجری، مانند عنصری، مسعود سعد سلمان، سنایی، منوچهری، خاقانی، فخر گرگانی و رابعه بلخی، کم مانند و ارزشمند است و مورد استفاده مؤلفان تاریخ الفی، طبقات اکبری، منتخب التواریخ، آیین اکبری و تاریخ فرشته قرار گرفته است. مرحوم ملک الشعرای بهار در کتاب «سبک‌شناسی» خود (ج 3 ص107-111) راجع به شیوه نثر آن بحثی مستوفا دارد. عباسقلی سپهر این کتاب را تحریر و تلخیص کرده است. فهرستی از مهم ترین عناوین آن: حضور تاج الدین در کرمان؛ مراجعت تاریخ الدین به دهلی؛ حرکت او به قلعه کول و بنارس در سنه 590ق؛ استخلاص حصن کول؛ جنگ بنارس؛ حرکت به طرف کول و تفویض ولایت آنجا به حسام آغابیک؛ فتح اجمیر، دفعه دوم، سنه 589ق؛ فتح نهنگر؛ تفویض ایالت نهنگر، به بهاءالدین طغرل؛ فتح کالیور؛ جنگ بهرواله سنه 591 ق؛ فتح کالینجر؛ ذکر نام شمس الدین؛ تفویض قلعه کالنجر به هزبر الدین حسین ارنب؛ ذکر مراجعت سلطان السلاطین از خوارزم سنه 600 ق؛ ذکر شهادت معز الدین محمد بن سام؛ ذکر مرتب شدن امرای اطراف و مسلم شدن ممالک هند و سند؛ ذکر وفات سلطان سعید قطب الدین؛ جلوس شمس الدین ( بخاری قطب الدین ) سنه 607 ق؛ شکست حشم غزنین و گرفتار آمدن تاج الدین کرمانی؛ جنگ انهزام ناصرالدین و فتح کوپیور؛ ذکر ایالت لاهور باسم خداوند زاده ناصرالدین سنه 612 ق؛ ذکر توقیر و تبجیل سادات و استدلال به آیه تطهیر و مدح ائمه؛ فصل، در محاسن این کتاب. آغاز: حمد و سپاس بی قیاس کی قدم شهسوار عقل دو اسبه بسرحد عد و احصاء آن نرسد و چشم و هم دروبین صورت حصر و شمار آن در آئینه خیال بخواب نه بیند ... انجام: یرید المرء ان یعطی مناه ×× و یابی الله الا ما یشأ [دنا 659/2-660 (50 نسخه)؛ الذریعة 207/3 و 216/7 و 131/3؛ نسخه‌های منزوی 4593/6؛ استوری 494/1و 1310/1؛ کشف الظنون 269/1 و ص 211؛ سبک شناسی، بهار 283/2؛ فهرستواره منزوی 1155/2-1156]