پندنامه

● پندنامه = نصایح = ولدنامه = پسرنامه / شعر / فارسی pand-nāme = nasāyeh = valad-nāme = pesar-nāme عطار، محمد بن ابراهیم، 537؟-627 ؟ قمری ‘attār, mohammad ebn-e ebrāhīm (1143-1230) منظومه اخلاقی است بر وزن مثنوی مولانا اثر مشهور شیخ فرید الدین محمد عطار نیشابوری که در حدود 850 بیت است و بیش از هر کتاب دیگر عطار به طبع رسیده و به عربی و ترکی و هندی نیز ترجمه شده است. نام این منظومه در برخی نسخه‌ها «ولدنامه» است، ولی به این نام معروف نیست، امین احمد رازی نیز در تذکره هفت اقلیم «ولدنامه» ذکر کرده و حاجی خلیفه در کشف الظنون «پسرنامه» نوشته است. اختیار این نام از آنجاست که در این مثنوی ابیات زیادی خطاب به پسر وجود دارد و عطار هم در سایر منظومات خویش از آن نامی نبرده است. از این رو بعضی «ولدنامه» نوشته‌اند و برخی «پسرنامه» ولی آنچه معروف است «پندنامه» است. در این مثنوی هم عطار مانند سایر مثنوی‌های خود به مدح خلفای سه گانه و ستایش ابوحنیفه و شافعی پرداخته و تسنن خود را ثابت کرده است، ولی ناشران به منظور این که وی را شیعه وانمود سازند ابیات مزبور را حذف کرده‌اند. ابیات محذوفه این است که در دنبال نعت سیدالمرسلین آمده است: آنکه شد یارش ابابکر و عمر ×× از سر انگشت او شق شد قمر / آن یکی او را رفیق غار بود ×× و آندگر لشکرکش ابرار بود / صاحبش بودند عثمان و علی ×× بهر او گشتند در عالم ولی / آن یکی کان حیا و حلم بود ×× و آندگر باب مدینه علم بود / آن رسول حق که خیرالناس بود ×× عم پاکش حمزه و عباس بود. در مناقب ائمه دین رضوان الله علیهم اجمعین: آن امامانیکه کردند اجتهاد ×× رحمت حق بر روان جمله باد / بوحنیفه بود امام اصفیا ×× آن سراج امتان مصطفی / باد فضل حق قرین جان او ×× شاد بادا روح شاگردان او / صاحبش بویوسف القاضی شده ×× وز محمد ذوالمنن راضی شده / شافعی ادریس و مالک با زفر ×× یافت زیشان دین احمد زیب و فر / روحشان در صدر جنت شاد باد ×× قصر دین از علمشان آباد باد. در فصل تفرید و تجرید تخلص خود را تلویحاً چنین آورده است: هر که گرد کوره انگشت گشت ×× جامه از دودش سیاه و زشت گشت / وانکه با عطار می گردد قریب ×× او همی یابد ز بوی خوش نصیب. (گلچین معانی) عنوان‌های آن عبارتند از: در منقبت ائمه، در عذر گناه، در مذمت نفس اماره، در سبب نجات، در بیان فضیلت ذکر، در بیان سلوک با مردم، در بیان علامات مدبری، در بیان احتراز کردن از چهار چیز. آغاز: 1. حمد بیحد مر خدای پاک را ×× آنکه ایمان داد مشت خاک را / آنکه در آدم دمید او روح را ×× داد از طوفان نجات او نوح را 2. ابتدا کردم بنام کردگار ×× خالق خلق از صغار و کبار انجام: 1. گر بخوانی ور برانی بنده ایم ×× هر چه حکم تست از آن خرسنده‌ایم / رحمت حق باد بر روح آن کسی ×× کین نصایح را بخواند او بسی 2. هر که اینها را بداند عاقل است ×× و آنکه اینها کار بندد کامل است / در جوار انبیا دارالسلام ×× همنشین اولیا باشد مدام / چون ندارم در دو عالم جز تو کس ×× هم تو میباشی مرا فریاد رس چاپ: ایران، سنگی، بدون تاریخ، وزیری، (صص147-184)؛ کانپور، سنگی، 1323، وزیری، 84ص (صص1-84) [نسخه‌های منزوی 2697/4 و 3277 و 270؛ الذریعة 200/3؛ فهرستواره منزوی 463/10] شرح و حواشی: 1- سعادت نامه؛ شمعی برزینی، مصطفی (-1000) 2- پندنامه (ترجمه)