پرورده خیال

● پرورده خیال / ادبیات / فارسی parvarde-ye xīyāl محمود میرزا قاجار، 1214-1271؟ قمری mahmūd mīrzā qājār (1800-1855) اهدا به: تاج الدوله از بانوان درباری تاریخ تألیف: 1241ق نویسنده می‌گوید روزی یکی از زن‌های فتحعلی شاه که از فاضلان زمان بود از من خواست که رساله‌ای تألیف نمایم و «در وی جمع باشد چندین نامه که همه نوشتجات و مراسلات عاشقانه و معشوقانه باشد». من هم قلم به دست گرفتم و این رساله پرداختم. رساله‌ای است به نظم و نثر شامل یک «مقدمه» و ده «باب»، که نه باب آن هر یک مشتمل است بر پنج نامه از عاشق به معشوق در حالات مختلف و باب دهم در خاتمه کتاب است. فهرست باب‌های آن: 1. عشق و اشتداد محبت در پنج «نامه»: اشتعال نایره فراق، شبان تنهایی، بی‌تابی در محبت، غمخواری و بیکسی، طلب مرگ از کثرت اندوه؛ 2. مهاجرت مطلوب در پنج «نامه»: سرزنش رقیبان، شرح حال خود با معشوق، فغان و زاری و حسرت و بی قراری، اینکه هرگز خبری و پیکی از تو نرسید، شرح حال خود به باد صبا؛ 3. گله گزاری از معشوق در پنج «نامه»: اینکه چرا مرا به شکار نبردی، اینکه چرا جواب نامه‌ام ننوشتی، چرا فلاطون را نوازش [کردی و مرا] نوازش نکردی و بر من ننگریدی، چرا احوال مرا نپرسیدی، چرا به تماشای باغ رفتی و مرا نبردی؛ 4. تعریف ایام وصل و تأسف از آن روزها در پنج «نامه»: راز گزاری‌های خود به معشوق در آن روزها، اینکه با هم به باغ و بستان می‌رفتیم، از گفته من بیرون نبودی، چرا مرا دیدی که چنین و چنانم چرا مفارقت کردی، حسرت که خوشا وقتی که چنین و چنان بودیم؛ 5. بیماری معشوق، در پنج «نامه»: رسیدن خبر بیماری و مغموم شدن، اینکه خدا درد تو را نصیب من کناد، چرا از عناب لب و بنفشه سر زلف مرا دوا نمیکنی، مناجات می‌کنم با خدا از برای طلب شفای تو، شکرگزاری که معشوق شفا یافته؛ 6. رسیدن خبر بیماری عاشق، در پنج نامه: اینکه ترا گفتند فلان بیمار است احوال نپرسیدی، اینکه بر زیردستان رحم کن، در وصیت‌ها که من ازین رنج جان نبرم و بعد از من چنین و چنان کن؛ 7. در اینکه شب‌ها به کوی تو پنهان می‌آیم، در پنج «نامه»: اینکه غیر از من شکایت می‌کرد و تو گوش می‌دادی، راز مرا از برای دیگری می‌گفتی، با فلان در عیش بودی و از من غافل بودی، چیزی به تو داده بودم دیدم که به غیر می‌نمودی، مرا در بزم خواندی و التفات نکردی؛ 8. یار تازه گرفتن معشوق، در پنج نامه: اینکه یار نوت مبارک باد، شکایت از بیوفائی، اینکه خدمت دیرین مرا فراموش کردی، در حضور من با یار نو نوازش‌های لطف‌آمیز کردی، در انعام و بخشش با یار نو؛ 9. نوازش عاشق، در پنج نامه: در شکرگزاری از رأفت‌ها و احوال‌پرسى، شکرگزاری که مدعی را خوار کردم، فردا به باغ می‌روم تو هم بیا، 10- در خاتمه کتاب و بیان اینکه به این سیاق مامور بودم. آغاز: پرورده خیال نازک خیالان و نتیجه نکته دانیهای خردمندان حمد و مدح قادر بیچو نیست. انجام: همچنانکه نعمت دنیا را برو تمام کرد، نعمت آخرت را برو تمام نماید. [دنا 634/2]