بیست باب در معرفت اسطرلاب

● بیست باب در معرفت اسطرلاب / اسطرلاب / فارسی bīst bāb dar ma‘refat-e ostorlāb نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597-672 قمری naṣīr-od-dīn-e ṭūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201-1274) یکی از کتاب‌های مشهور و مختصر در این فن در شناخت اسطرلاب و چگونگی عمل به آن، که گزیده‌ای از صد باب مؤلف است. مؤلف نامی بر آن ننهاده و چون این رساله بر بیست «باب» مرتب شده، بدین نام مشهور گشته است. 1. القاب و خطوط و دایره اسطرلاب؛ 2. معرفت ارتفاع گرفتن از آفتاب و ستارگان؛ 3. معرفت طالع از ارتفاع درجه آفتاب را از منطقه طلب باید کرد؛ 4. معرفت ارتفاع از طالع این باب عکس باب پیشین است؛ 5. معرفت دایره و ساعات مستوی و معوج؛ 6. معرفت میل آفتاب و غایت ارتفاع؛ 7. معرفت مطالع بروج به خط استواء؛ 8. معرفت خانه‌های دوازده‌گانه؛ 9. معرفت ساعات صبح و شفق؛ 10. معرفت استخراج ظل از ارتفاع و ارتفاع از ظل؛ 11. معرفت طالع سال مستقبل از طالع سال ماضی چون طالع سال ماضی معلوم بود؛ 12. معرفت عرض بلد و تحقیق آن؛ 13. معرفت طالع وقت در شهری که آن را صفحه جداگانه نبود؛ 14. معرفت ارتفاع قطب فلک البروج؛ 15. معرفت سمت از ارتفاع و ارتفاع از سمت اسطرلاب؛ 16. معرفت تقویم؛ 17. معرفت بالای اشخاص مرتفع از زمین و پهنای رودهای؛ 18. معرفت عمل کردن بر صحیفه آفاقی؛ 19. معرفت امتحان خطوط اسطرلاب؛ 20. معرفت ستارگان چند از ثوابت که بر اسطرلاب ها ثبت کنند از جهت ارتفاع گرفتن به شب. آغاز: الحمد لله حمد الشاکرین و صلوته ... بسمله ... و بعد این مختصری است در معرفت اسطرلاب مشتمل بر بیست باب. باب اول درالقاب آلات و خطوط و دوایر اسطرلاب آنچه علاقه دروی است حلقه بود و آنچه حلقه در ویست عروه، و آن بلندی که عروه برو بود آنرا کرسی خوانند و آنچه کرسی وی بود و بر صفایح و غیر آن مشتمل باشد آن را حجره و ام خوانند و صفیحها در حجره بود و بر روی صفیحها صفیحه مشبک بود و آن را عنکبوت و شبکه خوانند و دائره که بر روی حجره بود بسیصد و شصت قسمت کنند و ابتدا از خطی کنند که بر کرسی بگذرد انجام: و بر بیشتر اصطرلابها این کواکب نقش کنند و هر که اینها را بشناسد چنان که در آن اشتباه نیفتد او را دراین باب کفایت باشد این است تمامی سخن در معرفت اسطرلاب. و الله اعلم بالصواب و الیه المرجع و المآب. چاپ: این کتاب به کوشش آقای مدرس رضوی به سال 1335 شمسی به چاپ رسیده است؛ تهران، 1316، خشتی، 19ص، (صص148-173)؛ تهران، سنگی، 1319، خشتی، 18ص [دنا 597/2 (242 نسخه)؛ الذریعة 187/3؛ کشف الظنون: 264/1؛ فهرستواره منزوی: 2829/4؛ مشترک پاکستان 243/1؛ آثار و احوال خواجه، چاپ دوم، ص 414؛ الاسطرلاب گورگیس عواد: 160؛ نسخه‌های منزوی 1: 244؛ مشار فارسی، ج1، صص 842-843] شرح و حواشی: 1- مطلع الانوار = شرح بیست باب؛ نظامی بسطامی، فصیح بن عبدالکریم (ـ9) 2- مفتاح بیست باب؛ کیاء جرجانی، شمس المعالی محمد (ـ9) 3- شرح بیست باب در اسطرلاب؛ حسینی، امیر نظام الدین بن حبیب الله (ـ9) 4- شرح بیست باب در اسطرلاب؛ کوبنانی، ابواسحاق (ـ886) 5- شرح بیست باب؛ بیرجندی، عبدالعلی بن محمد (ـ934) 6- شرح بیست باب در اسطرلاب؛ الهی اردبیلی، حسین بن عبدالحق (950-870) 7- شرح بیست باب 8- شرح بیست باب؛ کرمانی، علاء الدین بن محمود