البيان و التبيين

● البيان و التبيين = حل شكوك الرازی علی كتب جالینوس / طب / عربی al-bayān wa-t tabyīn = ḥall-u šukūk-ir rāzī ‘alā kutub-i jālīnūs زهرالایادی، زهر بن عبدالملک، -525 قمری zahr-ol-ayādī, zahr ebn-e ‘abd-ol-malek (- 1132) وابسته به: الشکوک علی جالینوس؛ رازی، محمد بن زکریا (313-251ق) در میان تألیفات عدیده محمد بن زکریا رازی کتابی وجود دارد موسوم به «شکوک»، که موضوع آن اساساً اختصاص دارد به ذکر خطاها و تناقضات اقوال و آراء جالینوس طبیب در خصوص مباحث و مسائل مربوط به طب و فلسفه و الهیات و علوم طبیعی که بعدها یکی از مشاهیر علما و اطبای اندلس دفع و حل همه این شکوک را بر کتب جالینوس به عهده گرفت و کتاب خاص مستقلی در رد آن تألیف کرد که معروف است به حل شکوک رازی. در مقدمه این کتاب ابوالعلا می‌گوید که من مصنفات رازی را که همگی حاکی از وفور علم و قوت فهم و کثرت مطالعه او در خصوص مسائل و مباحث فلسفی و علمی است دیده‌ام اما این کتاب را که سراسر مملو از افک و سفسطه و قول زور است ابدا گمان نمی‌کنم ریخته قلم او باشد و ظن غالب من آن است که به قلم یکی از سوفسطائیه است که خواسته است با انتساب آن به رازی او را در بین مردم بی‌اعتبار کند (به همین جهت اقوال او را در همه مواضع با «قال السوفسطائی» نقل می‌کند) و مؤید بر صحت ظن من همانا اظهار شکر و قدردانی او نسبت به جالینوس است در مفتتح کتاب که با سایر مطالب آن که همگی طعن و اعتراض و رد بر او و تخطئه اوست ابدا نمی‌سازد و به فرض قبول صحت انتساب آن به رازی باید چنین فرض کرد که او لابد این کتاب را یا تألیف کرده که هنوز به غور مطالب کتب جالینوس و دقائق و رموز علم منطق که فی الواقع میزان معانی و ممیز متقاصر از متناصر است نرسیده و یا این که موقعی دست به تألیف آن زده که از علم طب به صناعت کیمیا توجه نموده و به سبب تأثیر روایح زرنیخ و کبریت و این قبیل مواد در مغز و دماغ او فسادی و خللی راه یافته بوده است و پس از تمهید این مقدمه منتهی قدری مفصل‌تر شروع می‌کند به شرح و بسط تمام به نقل یکایک اقوال سوفسطائی معترض تحت عنوان «مسئله» و رد و نقض و نقد آنها ذیل عبارت «قال ابوالعلا بن زهر» در دو سفر به قرار تفصیل ذیل: سفر اول مشتمل بر شکوک کتاب البرهان در دوازده مسئله، منافع الاعضا ایضا در دوازده مسئله، آراء بقراط و افلاطون در پنج مسئله، القوی الطبیعیة در هشت مسئله، الاسطقسات و طبیعت الانسان در دو مسئله، کتاب المزاج در دو مسئله؛ سفر دوم شامل شکوک ادویه مفرده در پانزده مسئله، کتاب المیامر در دو مسئله، کتاب قاطاجانس در یک مسئله، کتاب حیلة البرء در دو مسئله، کتاب اعضاء الالمة در بیست و یک مسئله، کتاب العلل و الاعراض در یک مسئله، کتاب البحران در دو مسئله، کتاب الصناعة الصغیرة در یک مسئله، کتاب تدبیر الاصحاء در دو مسئله، کتاب اغلوقن در سه مسئله، کتاب الذبول در چهار مسئله، کتاب المرة السودا در یک مسئله، کتاب حرکات العضل در یک مسئله، کتاب فی ان قوی النفس تابعة لمزاج البدن در سه مسئله، کتاب المنی در چهار مسئله، کتاب الاغذية در یک مسئله، کتاب الفصول در 3 مسئله. (غلامعلی عرفانیان) [دنا 591/2؛ بروکلمان 486/1 و ذیل 889/1]