بیان النجوم

● بیان النجوم / هیئت / فارسی bayān-un nujūm تفلیسی، حبیش بن ابراهیم، ق7 قمری taflīsī, hobayš ebn-e ebrāhīm (- 13c) مؤلف آورده است: «چون از تصنیف کتاب تلخیص علل قرآن پرداختم نگاه کردم به کتاب‌هایی که به پارسی در علم نجوم هر کسی ساخته‌اند. کتابی ندیدم که اندرو علم هیئة افلاک و زمین و صفت بروج و منازل و معرفت احوال ستارگان ثابته و متحیره و دلیل‌های دایره افق و استخراج موالید و سهام و دانستن علم اصطرلاب ازین جمله به طریق اختصار درو جمع باشد چنانکه آموزیده را اندرین علم کفایت بود و به کتاب‌های دیگر محتاج نباشد پس چون بدین طریق که گفتیم کتاب‌ها بپارسی نیافتیم صواب دیدم که کتابی بسازم مختصر در علم نجوم از هر چیزی که یاد کرده شد بر طریق اعجاز اند و جمع کنم چنانکه هر که آن را بخواند و فهم کند از خواندن بسیار کتاب‌های بزرگ مستغنی شود و فایدها ازو بحاصل آید». کتاب حاضر در نه «باب» و فصل‌های بی شمار به شرح زیر آمده است: باب 1. اندر دانستن هیأة افلاک و دایره معدل النهار؛ 2. اندر دانستن احوال هیئة زمین و دریاها و منازل؛ 3. اندر دانستن احوال بروج و دلیل‌ها؛ 4. اندر احوال بروج و ستارگان و دلیل‌ها، 5. اندر احوال ستارگان متحیره؛ 6. اندر احوال فلک و دلیل‌ها؛ 7. اندر طالع مولودها گرفتن؛ 8. اندر سهام و دلیل‌هایش؛ 9. معرفت اسطرلاب. سایر تألیفات مؤلف بدین قرار است: القوافی، تقویم الادویه المفرده، تلخیص علل القرآن، صحة الابدان، قانون الادب فی ضبط کلمات العرب فارسی، کامل التعبیر، مدخل الی علم النجوم، ملحمة دانیال و ... . [دنا 590/2؛ کشف الظنون (1: 262)، فهرستواره (4: 2828)، هدية العارفین (1: 263)]