بیان الحق بضمان الصدق

● بیان الحق بضمان الصدق / فلسفه / عربی bayān-ul ḥaqq bi-ḍimān-iṣ ṣidq لوکری، فضل بن محمد، -464 قمری lawkarī, fazl ebn-e mohammad (- 1072) اهدا به: آستان صدراعظم روزگار خویش این کتاب مانند شفای ابوعلی سینا موسوعه‌ای فلسفی است که مؤلف آن را به آستان صدر اعظم روزگار خویش ارمغان داد. بیشتر مطالب آن برگرفته از متون فارابی، ابن سینا و بهمنیار است. گاهی فصلی یا فصولی از متون ابن سینا یا فیلسوفی دیگر را گرفته و آن را بدون این‌که شرح یا تلخیص کند ـ با همان عنوان ـ فصلی از کتاب خود قرار داده است. وی در ایجاد ارتباط و انسجام بین مطالب تلفیقی از خود آن‌چنان مهارتی نشان می‌دهد که فقط از راه تسلط تضلع بر آثار ابن سینا می‌توان عبارت‌های وی را تجزیه و تحلیل کرد و مآخذ و منبع اصلی هر یک را مشخص ساخت؛ از باب مثال در موضعی دو سطر از کتاب النجاة و پنج سطر از کتاب الاشارات و التنبيهات و بیست سطر از کتاب منطق المشرقین و نیم صفحه از کتاب الشفاء و قسمتی از التحصیل را در یک موضوع نقل و مرتب کرده و از آنها فصلی ساخته است و از این قبیل نقل و اقتباس در کار لوکری و کتاب «بیان الحق» او بسیار است. مرحوم دانش پژوه در معرفی «بیان الحق» آن را در پنج بخش دانسته است بدین ترتیب: 1. منطق، در نه فن و 38 مقاله و درست برابر شفا است مگر در برخی جاها؛ 2. طبیعی، که مانند منطق درازتر از بخش‌های دیگر و در هشت فن و 35 مقاله و گزیده‌ای است از شفا و به روش آن؛ 3. الهی، در یک فن و ده مقاله و 54 فصل. در دیباچه آن می‌گوید که الهی دو بخش است یکی مابعدالطبیعه و علم کلی و دیگر علم الربوبية و اثالوجیا؛ 4- خداشناسی که در آن از دانایی و توانایی و بخشایش خدا و یکی بودن آفریده او (الواحد لا يصدر عنه الا الواحد) و از روان‌شناسی عقلی و رستاخیز گفتگو نموده و چنانکه خود در آغاز گفته است در اینجا رازها را آشکار بداشت و این بخش را به نام «الرسالة الملحقة بعلم الربوبية» خوانده است؛ 5. الفصول المنتخبة من رسالة الاخلاق، که در آن گزیده‌ای از اخلاق و تدبیر منزل و سیاست را در پنج باب آورده است. اما استاد عبدالحسین حایری در معرفی بیان الحق می‌نویسد: «دارای سه بخش (=جزء) است: منطق، طبیعی، الهی و جزء سوم خود دارای چهار بخش است (دو جزء و دو ملحق) بدین ترتیب: بخش اول: الهیات یا مابعدالطبیعة بالمعنى الاعم، این بخش دارای هفت مقاله است در 41 فصل و مؤلف خود فهرست فصل‌های این بخش را در آغاز یاد می‌کند؛ بخش دوم: كتاب الربوبية المسمى اثالوجيا ــ الهی بالمعنى الاخص، این بخش سه مقاله است در 21 فصل و فهرست فصل‌ها را مؤلف در آغاز این بخش آورده است؛ بخش سوم: الرسالة الملحقة بعلم الربوبية، دارای چهار باب و هر باب دارای چند فصل: باب 1. صفات باری در یازده فصل، 2. عقول در نه فصل، 3. نفوس در هشت فصل، 4. ولایت و نبوت دارای چهارده فصل؛ بخش چهارم: رسالة ملحقة في الاخلاق = فصول منتخبة من رسالة الاخلاق، دارای پنج باب و هر باب در چند فصل. (حافظیان) آغاز: الحمدلله رب العالمين. عليه اتوكل و به استعين و من وجوده استمد. الصلوة و السلام على خير خلقه سيد الانبياء و المرسلين و على آله و اصحابه الاكرمين صلوة دائمة. و بعد فان افضل العلوم ما يمكن منه تحصيل اليقين و الاعتماد فيه على الحجج و البراهين و هي العلوم الحكمية الالهية وصفها الله تعالى بقوله ... و الله الهادی الى الصواب و الوافي من الشك و الارتياب و سميته بيان الحق و لسان الصدق و رتبته على الطرفين. الطرف الاول في المنطق و يترتب على ابواب: الباب الاول في المقدمات و هي ثلثة المقدمة الاولى فى الحاجة الى المنطق انجام: و استقصائها على اللسان و اما متعین و هو المستعار و المشبه به و الرتبة لا تركيب على حروفها بل بما يقترن به من ... و لما كان صرف العناية الى العلوم الحقيقية أولى اقتصر من القول في الشعر على هذا القدر و الله الموفق و الحمدلله رب العالمين و صلى الله على سيدنا محمد خاتم النبيين و آله و صحبه اجمعين. چاپ: تهران، محقق: ابراهیم دیباجی، المعهد العالى العالمي للفكر و الحضارة الاسلامية، مجموعة الفكر الاسلامی (2)، 464ص+9ص، 1414ق. [دنا 583/2 (6 نسخه)]