بهجت الروح و قوت الارواح

● بهجت الروح و قوت الارواح = بهجة الارواح / موسیقی / فارسی bahjat-or rūh va qovvat-ol arvāh = bahjat-ol arvāh جرجانی، عبدالمؤمن بن صفی الدین، ق5قمری؟ jorjānī, ‘abd-ol-mo’men ebn-e safī-od-dīn (-11c) نگارنده آن در دیباچه «عبدالمؤمن بن صفی الدین بن اعز الدین بن محی الدین بن نعمة بن قابوس بن وشمگیر جرجانی» یاد شده که این نامه را برای محمود غزنوی (388-421) به نام «بهجة الارواح» نوشته است. از خود نامه گذشته، از سبک پیداست که پس از آن روزگار نگاشته شده چه در آن از عطار نیشابوری (-617) یاد می‌شود و از «منطق الطیر» او می‌آورد و از شیخ العارفین نجم الدین صاحب فصوص روحانی نام می‌برد. نگارنده از امام فخرالدین طاوس هروی و کتابش به نام «تهجی موسیقی» و از فرزند خود ضیاءالدین محمد یوسف و سعدالدین محیی آبادی و شمس الدین کازرونی و میر فخرالدین و اسحاق موصلی و سید حسین اخلاطی یاد کرده و همه را از استادان این هنر دانسته و همچنین از شیخ رئیس و غلام سلطان ملکشاه یاد کرده و در خاتمه بیتی به عربی از ارزقی شاعر آورده است و می‌گوید که باید این هنر را از بازاریان و پیشه‌وران و نادان‌ها و فقیهان و واعظان و زنان و غلامان درم خریده و احمقان مخنث و قرآن خوانان بد و مکاریان و قاضیان دور داشت و در پایان می‌گوید که این دانشمندان افزار موسیقی و طرب بساختند: افلاطون و ارسطو و جالینوس و بوعلی و اسحاق موصلی و ابن طائی و محمد امین طاوس. پیداست که نامه از صفی الدین عبدالمؤمن بن یوسف بن فاخر بلخی ارموی آذربایجانی (613-693) نیست. (دانش پژوه) دکتر خانلری در پیشگفتار چاپی این کتاب می‌نویسد: «روزگار نگارش آن شناخته نیست، شاید از سده 10 یا 11 ق باشد. نام نگارنده و ممدوح آن هر دو ساختگی است» و سپس پیوندی میان این رساله و «رساله موسیقی» خواجه عبدالرحمان غزنوی از سده دهم نشان می‌دهد. در تأیید مطلب چند نکته اهمیت دارد: 1. تاریخ فوت قابوس (-403ق) و تاریخ فوت سلطان محمود (422ق) است و اینکه عقب پنجم قابوس قبل از سال 422 ق دست به تألیف کتاب بزند، غیرقابل قبول است؛ 2. نثر فارسی متن کتاب، به هیچ وجه با نثر فارسی رایج در زمان غزنویان و بلکه بعد از آن، مطابقت ندارد؛ 3. جو اجتماعی زمان در عصر صفویه، احتمالاً مؤلف را بر آن داشته تا تصنیف این کتاب را، مانند گناهی، به گذشتگان نسبت دهد! این کتاب ظاهراً از زبان عربی و یونانی به فارسی برگردانیده شده است. رساله‌ای است در علم موسیقی و دارای یک «مقدمه» و 10 «باب» و «خاتمه»: مقدمه: در آنکه هر مقامی از چه استخراج کرده اند؛ باب 1. مبداء این علم؛ 2. اقاویل بعضی از حکماء؛ 3. نسبت این علم به وجود انسان؛ 4. نسبت این علم به کواکب سبعه؛ 5. بخور اصول حرکات؛ 6. بیان این علم فی النظم؛ 7. ترکیب پرده به حسب میر عطارد؛ 8. مناسبت هر چه که نغمه گوید؛ 9. بیان اینکه هر پرده چند با تکه بود؛ 10. سلوک صاحب این علم با عامه؛ خاتمه: در نسبت پرده‌ها به کواکب و عناصر و فصول اربعه. آغاز: الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی خیر خلقه مظهر لطف حقه محمد و آله الطاهرین أما بعد فهذه رسالة شريفة و جيزة الباهرة فى العلوم الأدوار من قول الحكماء الفلسفة بدلايل المرضية المطبوعة یعنی این رساله ایست بزرگ قلیل اللفظ کثیرالمعنی متبهر در علم موسیقی از کلام حکماء یونان ... اما بعد قال العبد الفقير ... عبدالمؤمن بن صفی الدین بن عزالدین بن قابوس و شمگیر چاپ: به تصحیح و مقدمه هـ. ل. رابینو دی برگوماله، تهران، سلسله انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1346 [دنا 550/2 (26 نسخه)؛ الذریعة 162/3]