بلاغت

● بلاغت / بلاغت / فارسی asās-ul fadl قندزی، محمود بن محمد، ق9 قمری qondozī, mahmūd ebn-e mohammad (- 15c) کتاب مفصلی درباره فنون ثلاثه بلاغت و معایب کلام از قرن 9ق، تنظیم شده در دو «بحر»: 1. المحاسن؛ 2. بیان المعایب. کتاب تأثیر زیادی از «تلخیص المفتاح» محمد بن عبدالرحمن بن عمر خطیب دمشق (-739ق) پذیرفته و در موارد متعددی هم از آن یاد کرده است. علاوه بر او این کسان هم یاد شده است: سکاکی، زمخشری، حریری، کافی، الشارع العلامة و العالم المحقق سعد الدین تفتازانی، بساطی، مولینا الامام معین الدین المعمرانی، رشیدی ، شمس، الانصاری، شیخ عبدالله، ابوالفرج ساوی، فردوسی، عنصری، انوری، معزی، نظامس، خاقانی، ثنائی، سعدی، سلمان، فرخی، خجندی، ملک الشرق شهید، و طواط، ظخیر فاریابی، بساطی، رودکی و جز آنها. از آن جا که چند برگ آغازین نسخه افتاده، نام و نشان کتاب و مؤلف در ابتدای نسخه نیست. اما نویسنده در برگ 165ر و پ در توضیح صنعت «اطراد» نام خودش را آورده است: «اطراد و آن آوردن اسماء ممدوح یا غیر ممدوحست و آباء او بر ترتیب ولادت چنانچ با سخولت و روانی همچو آب جاری باشد ... مثال دیگر: امیر محمد شاه قندزی برای من از قندز درسال احدی عشرین و ثمانمای (در دهلی) قصیده‌ای ارسال فرموده اولش این است. شعر: آن کو به جاه چون پدر و پدر جد آمدست ×× محمود بن محمد بن احمد آمدست. و من نیز برای او قصیده‌ای فرستادم مطلعش این است: شعر: دهان جود و سخاوت سپهر عز و علا ×× محمد بن حمید بن احمد بن علا». نویسنده خود اشعاری هم در معما دارد و بدانها اشاره کرده و گفته: «و نیز معماهایی دارم که از آن دو گان نام و بیشتر از آن می‌خیزد و ابیات مهمل و مبهم نگشته و در گمان من این است که شاید کسی دیگر برین نوع نگفته باشد لعدم اسماع» (247ر-247پ). از نام کتاب و مؤلف در منابع دیگر اطلاعی به دست نیامد و به نظر می‌رسد نسخه منحصر باشد. با شواهد فارسی و عربی فراوان. در نسخه این عناوین و مطالب دیده می‌شود: البحر الاول: فی المحاسن، فصاحت، بلاغت، سلاست، جزالت، تشبیه، الحقيقة و المجاز، استعارات، تمثیل، الکناية، تعریض، تلویح، اطباق، القول في علم البدیع، وجوه معنوی، مطابقه (تضاد و طباق و تطبیق)، تذبیح، تناسب، لزوم ما يلزم، تشابه الاطراف، ایهام تناسب، مشاکله، ارصاد، عکس و تبدیل، رجوع، توریه، استخدام، لف و نشر، جمع و تفریق و تقسیم، مبالغه، مذهب کلامی، حسن تعلیل، تأکید المدح بما يشبه الذم، تأکید الذم بما يشبه المدح، استتباع، ادماج، محتمل الضدین، تجاهل العارف، تعجب، اطراد، قول به موجب، توفير الدواعی، التفات، سؤال، ترجمة اللفظ، تفسیر، تحمیل واقعه، ذوالمعنيين، ذوالوجهین، محسنات لفظیه، تجنیس، رد العجز عل الصدر، سجع، قافیه، موشح، اعنات، ردیف، براعت استهلال، اعتراض الكلام من قبل التمام، تنسبق الصفات، سیاقة الاعداد، ایراد المعطوفات، ارسال الامثال، امتناع، سهل ممتنع، مستزاد، مسمط، مصغر، ترجیع، لغز، معما، ملمع، متلون، مثلث، بساط، مربع، مدور، مسلسل، النظم و النثر معا، مشجر، شعر اندر شعر، مجزو، متفرع، استدراک، مسطح، مجسم، مصرع، مصور، طرح، مقطع، موصل، متحلی، عاطل، خیفا، رقطا، حسن المطلع، حسن المختم، حسن تخلص، حسن طلب، حامل موقوف، مفتح، مفلق، مخلی؛ البحر الثاني: فی بیان المعایب، تنافر، غرابت، مخالفت قیاس، کراهت در سمع، ضعف تألیف، تعقید، کثرت تکرار، تتابع اضافات، فک اضافه، حشو و تطویل، افراط، انقطاع، اخلال، اسقاط، تشبیه، اقوا، اظهار، ایطا، تحریک ساکن، تسکین متحرک، تشدید مخفف، تخفیف مشدد، توصیف، اکفاء، شایگان، سرقت و اخذ.