البصائر فی الوجوه و النظایر

● البصائر فی الوجوه و النظایر / تفسیر / فارسی al-basā'er fe-l vojūh va-n nazāyer معینی، محمد بن حسین، -584 قمری mo‘īnī, mohammad ebn-e hoseyn (-1189) یکی از آثار قدیمی و مهم فارسی است که در قرن ششم هجری به زبان فارسی پاک خراسان نوشته شده است. مؤلف در این کتاب مطالب را تحت عنوان «بصیره» یا «بصيرة» آورده است و کتاب را بر حسب موضوع به فصولی تقسیم کرده است. رسم مؤلف این است که ابتدا کلمه را معنی کند و درباره اشتقاق و تصریف و معانی و وجوه مختلف آن بحثی عالمانه داشته باشد و اقوال علمای بزرگ سلف را بیاورد و اگر لازم است به اشعار و اقوال مشهور استناد کند و نشان دهد که این کلمه چند بار در قرآن آمده و در هر جا چه معنی داشته است. در آغاز هر باب آن فهرست کلمات آمده، درست مانند «الوجوه و النظائر فی القرآن» یا «الزوائد و النظائر و فوائد البصائر فی القرآن» از ابوعبدالله حسین بن محمد بن ابراهیم دامغانی، فقیه حنفی درگذشته 478ق که به عربی است. معینی کتابش را در مقدمه (بر اساس نسخه بایزید) «بصایر النظایر» خوانده است. نسخه بایزید در قیاس با نسخه آستانه در برخی از موارد مختصر است و ظاهراً کاتب از کتابت پاره‌ای از تفصیلات مکرر احتراز کرده و یا اینکه کتاب مزبور دو تحریر داشته و نسخه بایزید از روی تحریری مختصرتر کتابت شده است. برخی با اتکا به قول حاج خلیفه آن را از شیخ ظهیرالدین ابی جعفر محمد بن محمود النیشابوری دانسته‌اند که از رجال دوره بهرامشاه بوده و در سال 577 تألیف آن را به پایان رسانده است و به نام یمین الدوله بهرامشاه آن را «بصائر یمینی» خوانده است و در این مورد نیز شک و تردید دارند که چگونه پس از پایان زندگی بهرامشاه کتابی را به نام او کرده‌اند. اما بنا بر شواهد این کتاب غیر از کتاب نیشابوری است که به «بصائر یمینی» معروف است می‌باشد. [رک: نامه آستان قدس شماره 2 و 3 دوره هفتم (26 و 27 مسلسل) ص 32 تا 33، مقاله آقای تقی بینش؛ آینده سال 8، ش 12، ص 919 تا 925؛ نامه آستان قدس، ش 2، دوره هفت ص 33]