بشارات الاشارات

● بشارات الاشارات = شرح الاشارات / فلسفه / عربی bišārāt-ul išārāt = š-ul išārāt ؟ سمرقندی، محمد بن اشرف، قرن 7 قمری samarqandī, mohammad ebn-e ašraf وابسته به: الاشارات و التنبيهات؛ ابن سینا، حسین بن عبدالله (428-370) اهداء به: شرف الدین عبدالرحمن تاریخ تألیف: اواخر ربیع الاول 680ق افندی در ریاض العلماء (ص 325 ش 992 دانشگاه) در سرگذشت انوری می‌نویسد که البشارات فی شرح الاشارات او را در تبریز دیده‌ام (نیز الذریعه 111/3). در فهرست مجلس (54/2) آمده که ترجمه اشارات (منسوب به ابن سهلان ساوی) را گمان برده‌اند از انوری است. شرحی که اکنون می‌شناسیم چون در پایان ربیع الاول 680 ساخته شده است پیداست که از انوری ابیوردی شاعر نخواهد بود. در سده هفتم به‌جز طوسی چندین دانشمند شرح بر اشارات نوشته اند: 1. نجم الدین محمد بن عبدان ابن اللبودی حکیم دمشقی (- 621)؛ 2. سیف الدین ابوالحسن علی آمدی (- 631) که شرحی دارد به نام «کشف التمویهات فی شرح التنبیهات»؛ 3. قاضی القضاة دمشق ابوحامد رفیع الدین عبدالعزیز بن عبدالواحد بن عبدالهادی فلیمانی گیلی فقیه اصولی فیلسوف پزشک که در دمشق می‌زیسته و به دستور وزیر امین الدوله در ذیحجه 641 کشته شده است. او شرح اشارات خود را به نام ملک مظفر تقی الدین عمر بن ملک امجد بهرام شاه بن فرخشاه بن شهنشاه بن ایوب ساخته است (ابن ابی اصیبعه 171/2 و 235؛ معجم المؤلفين 169/4)، نام او در دیباچه تحفه سعدیه هم آمده است؛ 4. نجم الدین احمد بن ابی بکر بن محمد نخجوانی مؤلف حل شکوک القانون در 651 و لباب المنطق که ابن کمونه در 679 از آن تلخیص کرده است و زبدة النقض و لباب الکشف در رد بر اشارات ابن سینا که ابن کمونه در رد آن در 679 التقاط الاعتراضات ساخته است؛ 5. کمال الدین علی بن سلیمان بحرانی که برای شاگرد خود کمال الدین ابن میثم بحرانی (- 679) شرح اشارات ساخته است؛ 6. سراج الدین ابی الثناء محمود بن ابی بکر بن احمد ارموی (594-682)؛ 7. ابن کمونه عزالدوله ابوالرضا سعد بن نجم الدولة منصور بن سعد بن الحسن بن هبة الله بن کمونه اسرائیلی بغدادی حکیم ادیب (- 683) شرح بر اشارات دارد به نام «شرح الاصول و الجمل من مهمات العلم و العمل» که برای پسر شمس الدین محمد صاحب دیوان نوشته است؛ 8. علامه حلی که سه شرح بر اشارات دارد؛ 9. بدرالدین محمد بن اسعد بن سلیمان یمانی شوشتری (- 723) که حاشیه‌ای بر شرح اشارات طوسی دارد؛ 10. برهان الدین ابوالفضائل محمد بن محمد بن محمد نسفی محدث متکلم اصولی جدلی حنفی (600-687) که مؤلف «المقدمة البرهانية و الترجيحات» است. نسخه ما با نسخه شرح حكمة الاشراق قطب شیرازی به یک خط است و هر دو در یک مجلد بوده و اکنون جدا کرده‌اند و قطب هم شرح خود را در رجب 694 ساخته است پس مؤلف البشارات که این دو نسخه ما به خط او است نمی‌تواند برهان الدین نسفی باشد؛ 11. شمس الدین محمد بن اشرف (عبدالرحمن بن) محمد بن محمود حسینی سمرقندی سنجاری (قرن 7 ق). این شمس الدین محمد بن اشرف حسینی سمرقندی «آداب البحث» خود را برای شرف الدین یا نجم الدین عبدالرحمن سمرقندی ساخته است پس شاید شارح (مؤلف بشارات الاشارات) او باشد چه این شرح هم به نام عبدالرحمن ساخته شده است. او در عمل تقویم کواکب ثابته جدول سال 645 یزدگردی (675ق) را می‌آورد، پس او پیش از این تاریخ باید متولد شده باشد و در این سال کمینه بایستی نزدیک به 25 یا 30 سال داشته باشد. شارح در دیباچه می‌گوید که شروح دیگر اشارات یا دشوار است و یا گزیده و کوتاه و شرح من هم زوائد ندارد و هم فوائدی در آن هست و من در آن مواضعی را که خلاف شرع است نشان داده‌ام. او این شرح را چنانکه گفتیم به دستور عبدالرحمن یکی از فرمانروایان دانش پرور زمان خود ساخته است و عنوان در آن «قال-اقول» است و پس از هر بندی شرح آن می‌آید و همه اشارات از منطق و طبیعی و الهی در آن هست و در آن از شارح دیگری بنام یاد نکرده مگر در مسأله چهارم از نمط چهارم در شرح «اشارة لو التام ذات واجب الوجود» عبارتی با عنوان «قال بعض الشارحین» و «قال بعضهم» آورده که نخستین آن از طوسی و دومی آن از امام است و در شرح اشارات طوسی (سه صفحه مانده از نمط چهارم در چاپ سنگی) دیده می‌شود. در برگ 5پ نمط 5 هم در شرح عبارت شیخ «اشارة کل حادث فقد كان قبل وجوده» عبارتی از «بعض الشارحین» آورده که در شرح طوسی (برگ 6پ همین نمط) دیده می‌شود. او در این دو جا بر طوسی و امام رد می‌کند. در داستان سلامان و آبسال همان داستان دوم طوسی با عنوان «و ذکر الشیخ» آمده است. در فهرست اسعد طلس ص 204 ش 2815 بشارات الاشارات از محمد شفیع بن عبدالرشید حسنی که در 1077 شرح خود را نوشته است دانسته شده است. این نسخه به گواهی آغاز آن همین کتاب ما است و محمد شفیع گویا نویسنده نسخه است. نسخه‌ای از آن در سپهسالار (ش 1182) نسخ سده دهم در 162 برگ هست و از طبیعی است تا آخر درست مانند نسخه ما در آغاز و انجام مگر این که عبارت «و نشکر الله ... و آخرا» را ندارد و نسخه در آن سهل المؤونة خوانده شده و از عبدالرفیع جیلانی ولی پیدا است که از رفیع الدین گیلکی نخواهد بود. شماره 21 مورخ 989 (6/1) آستان قدس هم بشارات الاشارات است و تاریخ تألیف ندارد و فهرست نگار آن را نشناخته و از امام رازی پنداشته است. نسخه شماره 771 (169/4) این کتابخانه این شرح نیست و از امام رازی است و افتادگی و آشفتگی دارد و در آن رساله‌ای است منطقی که دانسته نشد از کیست. نگارنده هر دو نسخه را دیده‌ام. (محمد باقر حجتی) آغاز: بسمله. رب انعمت فزد. الحمدلله الذی زین السنتنا بشکره و شرف قلوبنا بذکره و کمل عقولنا بفكره ... و بعد فان اربح ما يكتسب في الدنيا و انجح ما يدخر للاخرى هو الكمالات العلمية و الفضائل العلمية و انجحها العلمية لانها ايضا عملية بعمل القلب الذى هو اشرف الاشياء لا سيما البرهانية التى ينفتح بها باب الحق و التحقيق و ينفسح مجتهد الصدق و التصديق اذا العبرة في العلوم و المعارف باليقين و التسديد لا بالظن و التقليد و كتاب الاشارات الذى صنفه الرئيس ابو علی بن سینا رحمه الله من جمله الكتب المتداولة بين العلماء المتناولة عند العقلاء اجمع فيه خلاصة افكار القدماء و غاية آراء الحكماء بعبارات مرموزة و الفاظ مغموزه قد اعتنى بشرحه جمع من اعيان الافاضل و بذلوا وسعهم في تحقيقه و تنقيحه لكن كان بعض الشروح مشتملا على ضرب من التطويل و بعضها قاصرا عن حد التكميل فسنح لى ان اكتب له شرحا حاويا للفوائد خاويا عن الزوايد مشير الى مواضع خلله و مواقع زلله لا سيما التى خالف الشرع المستقيم و الدين القويم فصرفت فيه برهة من الزمان و مدة من الاوان الى ان وافق و وافی تشریف الاشارة ممن شرفه الله تعالى بالدولة و الاقبال و اعزه بالفضل و الافضال ... و هو الصاحب المعظم مفخر اکابر الامم ... عمدة الدولة القاهرة عمدة الملة الزاهرة بقية الملك شرف الدنيا و الدين علاء الاسلام و المسلمين عبدالرحمن لا زالت ايام دولته مقرونة بالسعادات و اعوام قدمه مشحونة بالكرامات فكمل الكتاب و سمی ببشارات الاشارات و بالله التوفيق. صدر الكتاب قال احمد الله على حسن توفيقه ... و آله اقول هذه الخطبة مرتبة على احوال النفس فی طلب کمالاتها بحسب قوتی العلمية و العملية. انجام: و يقال اذاع الخبر اذا افشاه. و هذا آخر ما اردنا من شرح هذا الكتاب و نشكر الله تعالى بما هدانا الى ما كنا آملين اليه و الحمدلله رب العالمين وقع الفراغ من تأليفه اواخر ربيع الاول سنة ثمانين و ستمائة [نشریه 9: 128]