بساتین الفضلا و ریاحین العقلا (الفضلاء)

● بساتین الفضلا و ریاحین العقلا (الفضلاء) = شرح تاریخ الیمینی / تاریخ ایران / عربی basātīn-ul fuḍalā wa rayāḥīn-ul ‘uqalā (al-fuḍalā’) = š.-u tārīx-il yamīnī نجاتی نیشابوری، محمود بن عمر، -728 قمری nejātī neyšābūrī ،mahmūd ebn-e ‘omar (- 1328) وابسته به: تاریخ الیمینی = تاریخ عتبی = معجز الکتاب و محرز الاداب؛ عتبی، محمد بن عبدالجبار (350-427) تاریخ تألیف: 709ق؛ محل تألیف: تبریز شرحی است در دو مجلد بر کتاب «تاریخ الیمینی» از ابونصر عتبی در بیان سیره و وقایع خوارزمیه و تاریخ محمود بن سبکتکین؛ با عناوین «قال - اقول». نیشابوری، پس از مطالعه پنج شرح از شروح همین کتاب و با بهره‌گیری از مطالب آن شروح، شرح حاضر را در توضیح لغات و عبارات و مشکلات «یمینی» همراه با تفهیم قصص و تواریخ و حکایات آن و تصحیح اسماء رجال و بلدان به رشته تحریر درآورده و سپس آن را به تأیید و تقریظ استاد خود قطب الدین محمود شیرازی رسانیده است. «بساتین الفضلاء» به غیر از اهمیت‌های تاریخی، ادبی و لغوی‌اش، از جهتی دیگر نیز مورد توجه گروهی از پژوهشگران ادب فارسی بوده و آن اشاراتی است که به اثری از رشیدی سمرقندی موسوم به «سعدنامه» می‌کند. طبق نوشته نجاتی، رشیدی در سعدنامه آورده که به شمارش اشعار رودکی پرداخته «شعر وی را برشمردم سیزده ره صد هزار ...». آغاز: الحمدلله المحمود علی الیمن الفائض عن یمینه السخاء ... و بعد فیقول المولى الاعلم الاعظم ... ابو عبدالله النجاتى محمود بن عمر النيشابوری ... لمانجی الله الخلائق من ظلمات الكفر و الخذلان بانوار رسوله ... و كتابه العربی الفرقان وجب تعلم لفظ العرب على ذوى العقول للاطلاع على معانی کتاب الله الفاظ الرسول (ص) و ایم الله ابن فیها لحلاوة جلت عن التقرير (؟) ... و من المعروف و المعلوم عند اولی الارب انه قلما وقع بعد کتاب الله عربی فی العالم مثل اليميني انجام: و انما اودع هذا البيت خاتمه خاتمة الكتاب كی یکون مثل خاتمة فاتحة الكتاب و الحمدلله ملهم الصواب و الموفق لاتمام هذا الكتاب ... و واهب التوفيق لهذا الضعيف و السلام على نبيه ختامه مشكاطريا. تمت الدفتر الثاني من بساتين الفضلاء و ریاحین العقلاء علی یدی مصنفه المولى الاعظم ... حمید المله والدين محمد (كذا ... ؟) بن عمر النيشابوری روح الله روحه- لليله بقيت من ذي الحجه الواقع سنه تسع و سبعمايه بمدينظ تبریز بقيت بقاء السام و الابريز ... و قد فرغت من تحريره ... سنة تسع و سبعين و ماتين بعد الالف-و انا العبد الجاني غلام حسين الطبيب. [هدية العارفين 408/2؛ معجم المؤلفين 187/12؛ کشف الظنون 2052/2، اعلام زرکلی 178/7؛ بروکلمان، ذیل 548/1]