برهان الکفایة

● برهان الکفایة / هیأت / فارسی borhān-ol kefāya شریف بکری، علی بن محمد، ق7 قمری šarīf bakrī, ‘alī ebn-e mohammad (- 13c) در احکام نجوم و اختربینی است و در آن سخنان فرزانگان را گردآورده. علاء ستاره‌شناس بخاری در احکام الاعوام خود از آن نام برده است. در الذریعه (ج1ص291 و ج 3ص100) می‌گوید: شیخ ابی الخير تقی الدین محمد بن محمد فارسی شاگرد امیر صدرالدین دشتکی (-903) «احکام الاحکام» فارسی خود را از روی «برهان الکفایه» با افزوده‌هایی از گفته‌های بطلیموس و دیگران نوشته است. در این رساله از شیوه طالع‌بینی و احکام آن و این که از طریق علم کواکب چگونه می‌توان به مغیبات پی برد، سخن رفته است. در بین نسخه‌های این کتاب اختلافات بسیار و از نظر ترتیب مطالب وجود دارد. مؤلف در یک جا (در برخی نسخه‌ها) از صد کتاب خویش یاد کند و می‌گوید: «این باب را به تمامی اندر صد کتاب یاد کردم و در آنجا نیز از آن یاد کردم». در میانه عنوان‌های «باب» و «فصل» نیز دیده می‌شود. برای نمونه: برج 1. الطالع و ما یشاکله من المسائل، در دوازده فصل؛ برج 2. و ما فیه من المسائل، در هفت فصل؛ برج 3. ما فیه من المسائل، در چهار فصل؛ برج 5. و ما فیه من المسائل، در یازده فصل؛ برج 6. و ما فیه من المسائل، در بیست و دو «فصل»: 1) دانستن دلایل بیمار، 2) معرفت حال بیمار از نیکی، 3) آنکه علت بر تن است یا بر جان، 4) در آنکه علت بر ظاهر است یا باطن، 5) در آنکه علت در کدام اندام است، ... 10) در آنکه شفای بیمار از این طبیب شود یا نه، ... 20) در آنکه بیمار مسحور است یا نه، ... 22) در آنکه مسحور بهتر شود یا نه. این کتاب که به حکم برخی از قرائن تألیف آن در قرن 7 یا پیش از آن است دارای متنی استوار و ترکیبات و اصطلاحات نجومی فارسی است و از این نظر شایان توجه و بررسی است. بدان جهت بدین نام موسوم شده که «برهان علم نجوم اندر و پیداست از بیرون آوردن ضمایر و پدید کردن خبی و دانستن چیزهای طرفه چنانکه کفایت باشد و بکتاب دیگر بازگشت حاجت نباید و هر مسئله را که در این کتاب ضبط کرده شود بسیاری مسئلهای دیگر ازو معلوم گردد ... این اصل که من نهادم بسیاری چیزها را کفایت باشد». آغاز: بسمله و به نستعین. الحمدلله الذی خلق الخلق علی غیر مثال بعزته و ابتدع الاشیاء بقدرته ... و صلی الله علی محمد ... تسلیما کثیرا. اما بعد: بدانک علم نجوم بر دو قسم است یکی را از وی علم حساب و هندسه و علم کلی خوانند و دوم از وی علم احکام است ... که طالع زمانی و خداوند او. و الله اعلم. و چنین گوید علی بن محمد بن یحیی الشریف البکری الموصلی المنجم رحمه الله از بس که بدیدم و بخواندم و احکامهای استادان و کتابهای ایشان مطالعه کردم چنان عزم اتفاق افتاد که این کتاب تصنیف کنم ... و این کتاب را جمع کردم از اقاویل حکمای متقدم و متأخر ... و نام کردم این کتاب گزیده را برهان الکفایه انجام: دلیل اتصال یکدیگر از موضع آن. و الله اعلم بالصواب و الیه المرجع و المآب ... [نسخه‌های منزوی 242/1 و 356/1؛ الذریعة 100/3؛ کشف الظنون 240/1 و 340/1؛ فهرست مشترک پاکستان 243/1؛ هدية العارفین 744: 1؛ فهرستواره منزوی 2826/5] شرح و حواشی: 1- مفاتیح النجوم و مصابیح العلوم؛ برشپوری، شرف (-636) 2- برهان الکفایة (منتخب)؛ تونی، علی بن نجم الدین (-9)