برهان جامع اللسان

● برهان جامع اللسان = فرهنگ محمد شاهی / لغت / فارسی borhān-e jāme‘-ol lesān = farhang-e mohammad-šāhī سرابی تبریزی، محمد کریم بن مهدیقلی، ق13 قمری sarābī tabrīzī ،mohammad karīm ebn-e mahdī-qolī (-19c) اهداء به: فتح علیشاه برای بهمن میرزا تاریخ تألیف: 1251ق فرهنگ لغت عربی به فارسی است در یک «مقدمه» (شامل ده طراز) ، و 24 «باب» و پنج باب اضافی. ملک الشعراء بهار در کتاب سبک شناسی آن را به ملا عبداللطیف طسوجی نسبت داده است. چنانکه از دیباجه آن به دست می‌آید در سال آخر سلطنت فتحعلیشاه که آغاز ولیعهدی محمد شاه بوده به تألیف این کتاب به امر و اشاره شاهزاده بهمن میرزا برادر محمد شاه شروع کرد و آن را «فرهنگ محمد شاهی» نامیده و از بیان آخر کتاب معلوم می‌شود که انجامش در 1251 بوده است. در دیباجه تصریح شده که از دو کتاب لغت، این کتاب تألیف شده و لغات فرهنگ جهانگیری را به رنگ سرخ نوشته و دیگر لغات فرس را که از کتاب برهان قاطع گرفته شده به رنگ دیگر علاوه بر آن نموده و کنایات هر لغت را در ذیل آن قرار داده و مجموع آنها را به‌طور اختصار منتخب ساخته مسمی به «فرهنگ محمد شاهی» نموده است. مقدمه آن شامل مطالب سودمندی است که دانستن آنها پیش از شروع بلغت لازم است و آنها را در ده «طراز» معین کرده است: 1. اطلاق اسم پارس بر مملکت ایران و حدود آن و تعداد اقسام این زبان؛ 2. تعداد حروف تهجی که در عرب و عجم متداول اول؛ 3. ذکر ترتیب کتاب که بر چه سان و چند بابست؛ 4. تقسیم کلمه به اسم و فعل و حرف؛ 5. ضبط حروفیکه بدون ترکیب با حروف دیگر افاده معنی نکند؛ 7. بیان تجویز تبدیل حروف به یکدیگر؛ 8 ضمائر مفرد و مرکب (منفصل و متصل) در زبان فارسی؛ 9. بیان املاء کلمات و اعراب آنها؛ 10. بیان عقد انامل. آغاز: بسمله، الحمدلله الذی خلق الوری و علمه البیان ثم هدی ... منت خدای راکه وجود همایون قطب امکان و نور مبین زمین و آسمان و امام مفترض الطاعة والفرمان حضرت صاحب العصر و الزمان راعجل الله فرجه و سهل مخرجه سبب قوام جهان و عالمیان و علت تعیش و نظام عالم کون و مکان گردانید ... انجام: یعنی هستی مقابل نیستی و بکسر اول نیز آمده و الحمدلله رب العالمین. چاپ: دارالسلطنه تبریز، سنگی، 1260، 228برگ؛ پس از آن در تهران هم به چاپ رسیده است.