جنگ

66. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: 17012 آغاز: ای گل ترا اگرچه که رخسار نازکست ×× رخ بر رخش مدار که آن یار نازکست؛ انجام: مفتخر و سرافراز فرمایند تا بعد از سعادتمندی بجان داشته بتقدیم رساند. بیاض ارزنده ای است از قرن یازدهم و پس از آن که در آن نمونه‌هایی گلچین شده از متون منثور و سروده‌های شعرای درگذشته و معاصر جامع جنگ و مالکان بعدی این بیاض فراهم آمده است که اسامی برخی از ایشان در منابع یافت نشد. برخی از این مطالب به خط خود شاعران و مؤلفان است مثل چندین غزل از صائب تبریزی به خط خود وی (ص 2 - 11). در مواردی نیز گلچین اشعار به صورت موضوعی است، مثل گلچین ابیاتی از صائب که در همه آنها اشاره به اعضا و اندام معشوق شده است (ص 174-177). گاهی این ابیات گزیده در حد یکی دو بیت است و گاهی چندین صفحه متوالی را شامل می‌شود مثل ابیاتی از آقا شاپور [تهرانی] (ص 188-199) و ابیاتی از مولانا عبدالرزاق فیاض گیلانی (ص 200 - 205). مؤلف: بسیاری از مطالب این جنگ در اصفهان کتابت گردیده مثل الهیه ملاطغری (ص 223-228) و رساله خواص الحروف منسوب به امیرالمؤمنین علی (ع) که از روی نسخه به خط حکیم عماد الدین محمود نقل شده است (ص 273 - 274) و نیز اکثر سروده‌های معاصران جامع جنگ به شیوه شایع در آن زمان به سبک هندی یا اصفهانی سروده شده است. بر این اساس مؤلف به احتمال قوی اصفهانی الاصل یا مسکن بوده است. هم چنین با توجه به نسخه‌های طبی در این جنگ و اشعار منقول از حکما و اطبا و آثار کتابت شده از خط این و آن طبیب می‌توان به این نتیجه نزدیک شد که جامع جنگ خود طبیب یا مطبب بوده و به این علم علاقه و با عالمان این حوزه حشر و نشر داشته است. در مواردی که شاعر از معاصران مؤلف بوده و معمولا جامع برای ایشان دعای سلامتی و طول عمر کرده است در این معرفی به عنوان معاصر جامع مشخص شده‌اند. در مواردی هم که نوشته به خط خود شاعر یا معاصر جامع بوده یا مالکان بعدی جنگ. علاوه بر مطالب ادبی و اخلاقی و احادیثی که در این جنگ آمده به مطالب تاریخی و برخی فواید پزشکی هم بر می‌خوریم. خلاصه‌ای از محتوای جنگ به این قرار است: غزلی از مولوی و چند رباعی از خواجه نصیر (ص 1)؛ چندین غزل از صائب تبریزی به خط خود وی (ص 2-11)؛ اشعاری از عمق بخاریی، مجذوب، ملا وارث قمی، شیخ سعدی، و محمد صالح بیک محتشم کاشانی و صفر قلی بیک پسر غراقخان (ص 12-13)؛ رباعیاتی از میر محمد باقر، ناصحا، ملا حاجی محمد گیلانی، قسمت قمی، بابا سلطان نوایی (ص 15)؛ رباعیات بابا افضل کاشانی (ص 16-24) در انتهای این بخش انجامه ای مختصر آمده: «تمت الرباعیات افضل کاشی تاب سراه»؛ - ابیاتی از صفی، عرفی، آقا علی تبریزی، محمد رفیع زاهدی، میر جعفر؛ رباعیاتی از میرزا محمد ابراهیم، ملا گنج علی، آقا حسن، حکیم عماد الدین محمود، مهدیقلی بن علیقلی (به خط خود شاعر)، میرزا محمد سعید منشی، آقا کاظم، عسجدی، آقا حسین، نادم گیلانی (ص 24-25)؛ شعری عربی از قابوس بن وشمگیر و یک رباعی فارسی از خاقانی (ص 26)؛ غزلیات میر نجات (ص 27)؛ رباعیات حیرتی کاشی، ابوتراب بیک، خضری، نورس، خواجه کلان (ص 28)؛ صامع کرمانی، ملا غوری، میرزا جلال، فصیحی، ادایی، سعدی (ص 29)؛ غزلیات مجذوب (ص 30)؛ ابیاتی از اقدسی مشهدی، نظر مشهدی، میر آگهی استرآبادی، میرزا عبد مناف، ابو سعید ابوالخیر (ص 31)؛ اهلی شیرازی، میرزا جانی، فهمی کرمانی، شاه اسماعیل، سلطان ابراهیم میرزا، ژنده پیل احمد جام، میری بیک ترکمان، ملا وحشی، شیخ شاه نظر قمشه ای، میر محمد معصوم، رضی نیشابوری، وقوعی یزدی، مانی، شیخ بهاء الدین محمد، حکیم رکنا، ابوتراب بیک، آصف خان (ص 32)؛ میرزا محمد ابراهیم، میر عیسی علی جربادقانی، ملا محمد رضا، میر والهی قمی، مظهری کشمیری، میر رضی آرتیمانی، ملا عیسی (ص 33)؛ غزلیات میرزا محمد ابراهیم (ص 34-37)؛ ابیاتی از شیدا، صائب، شکوهی همدانی، شفایی، سحری رازی، سبب خان، قاسم صراف قمی، طهوری، رونقی، فیاض نیشابوری، آقا نبی کاسه گر، شیخ الزمانی، مرومی، نوعی، ارگی، معصوم، فطرت کاشانی (ص 38)؛ ابیاتی از نظامی، امیر خسرو، والهی، شأنی تکلو، مثلی، میر ابوالحسن فراهانی، خاقانی، زکی همدانی، (ص 39)؛ ابیاتی از درویش کامل بلخی (ص 40)؛ ابیاتی از سلطانعلی بیک (ص 41)؛ ابیاتی از میرزا محمد سعید (معاصر جامع جنگ) (ص 42)؛ ابیاتی از سلمان ساوجی خضری لاری، میرزا جعفر آصفجان، رهی، میرزا علی محمد، سلطانعلی بیک (ص 43)؛ ابیاتی از کمال الدین اسماعیل، ملا عبدالرزاق، غافلا (ص 44)؛ ابیاتی از ملا محمد طاهر، خالو سنجر (معاصر جامع جنگ)، فسونی (45)؛ ابیاتی از میرزا طاهر وحید (معاصر جامع جنگ) (ص 46)؛ سلطانعلی بیک، علیقلی بیکا، سعدی (ص 47)؛ ابیاتی از مغربی، آقا رضی، مرشد شیرازی، علی اصغر شیرازی، ملهمی تبریزی، میر والهی قمی (ص 48)؛ ابیاتی از آخوند ملا علیرضا (معاصر جامع جنگ) (ص 49)؛ ابیاتی از بنده علیرضا تجلی (که ممکن است خود جامع باشد) (ص 50)؛ ابیاتی از میرزا جلال، ظهوری، مولوی، حکیم رکنا، وحید، کلیم، صفیر (ص 51)؛ مناقب علی بن ابی طالب به نقل از الصحاح منقول از سعد بن ابی وقاص (ص 52) عربی؛ احادیثی منقول از کافی (ص 54)؛ سواد یک حکم حکومتی (ص 55)؛ مطالب کوتاهی به زبان عربی منقول از عجایب المخلوقات، و معروف کرخی، و مطلبی به زبان فارسی از قول سعدی، مالک دینار، و مولانای رومی (ص 56)؛ اشعاری به زبان عربی از امیرالمؤمنین، ابن المعز، (ص 57)؛ ابیاتی از اهلی شیرازی (ص 58)؛ اشعار محتشم (ص 59)؛ گلچینی از روایات و احادیث (ص 60- 63)؛ صورت کتابت فضلای ماوراء النهر که در جواب کتابت فضلای مشهد نوشته‌اند (ص 65-74)؛ خطبه‌ای از نهج البلاغه (ص 74)؛ مرهم بواسیر (ص 74)؛ ابیاتی از ظهیر (ص 78)؛ داستان حضرت ادریس و دیگر مطالب بر اساس آیات قرآن (ص 79-80)؛ مختارات من توریه موسی علیه السلام (ص 80)؛ مختارات من صحف ابراهیم علیه السلام (ص 80-84)؛ بحر طویل و اشعار دیگر از میر سید علی عرب متخلص مهری که ملمع و طنزآمیز است به زبان‌های فارسی، ترکی و عربی (ص 84-88)؛ ابیاتی از محمد قلی سلیم (ص 88)؛ قصیده رائیه‌ای از ظهوری، و اشعاری از فرخی، کمال اسماعیل (ص 90-91)؛ ابیاتی از نادم، اوجی، آذری، ابن یمین، شهیدی قمی، رضی نیشابوری، شعایی، سنایی، طوسی، حکیم همدانی، وحشی کاشی، میرزا رحیم، کمال خجسته، فرخی، کمال اسماعیل، مشرفی، میر مشرب، احدی یزدی، (ص 92-93)؛ ابیاتی از مولانا عبدالرزاق (ص 94-95)؛ ابیاتی از محمد قلی سلیم در وصف کشمیر (ص 98)؛ ابیاتی از یار محمد خان واله بلخ، سرایی، شانی، فایض بیدگلی (ص 100-101)؛ ابیاتی از جامع کرمانی، ملا غروری (ص 102)؛ ابیاتی از قصیده رائیه ای از سلطان (ص 104- 106)؛ مثنوی قهوه نامه (ص 106-107) این مثنوی در نوع خود بی نظیر است و نمونه دیگری از آن نیافتیم.؛ ابیاتی از طوقی تبریزی، نورس، محمد باقر، میرزا صادق دستغیب، میرزا علی اکبر، علی اکبر مونس، میر مرتضی الهام، میرزا معز، محمد قاسم مهدی، رای چندربان، رای منوهر (ص 108-109)؛ قصیده معروف میر فندرسکی با مطلع: «چرخ با این اختران نغز و خوش و زیباستی» (ص 110)؛ چند رباعی از میرزا طاهر (ص 111)؛ چندین رباعی، غزلواره و تک بیتی از میر شیخ کاشی (ص 112-113)؛ دو رباعی منسوب به ابو سعید ابوالخیر با ذکر خواص هر یک (ص 114)؛ یک تک بیتی به زبان محلی از عبدالقدوس مهرودی با خط خود وی به تاریخ 1157 و طغرای عبارت «هو الله سبحانه در بالای این بیت: «ناصح بمجه که ترک دلدارم بدم / شوقم نهله که ترک نین کار بدم»؛ - منشآت فارسی در آداب و سلوک (ص 116-117)؛ ابیاتی از میرزا محمد سعید از معاصران جامع جنگ (ص 118- 126) از جمله غزلواره‌ای زیبا با ردیف «کلاه نمد»: «کجا کلاه کیانی کجا کلاه نمد ×× ترا کلاه کیانی مرا کلاه نمد / به آفتاب دگر سر فرو نمی آرد ×× به ابر سود سرم را خوشا کلاه نمد ...»؛ - چند رباعی و تک بیت از شاه نعمت الله ولی، شیخ اوحد الدین کرمانی، سید الحکما میر ابوالقاسم، فانی هروی، سید عبدالله ولد سید یحیی (ص 126)؛ چند غزلواره و رباعی از محمد علی طبیب ابن محمد سعید به خط خود وی (ص 127- 128) در پایان صفحه نخست شاعر که کاتب شعر خود بوده آورده: «راضی نشدند، لهذا مضیع این صفحه هم گردید تا بر نکته گیران واضح باشد». در پایان صفحه دوم هم اینچنین انجامه را نوشته: «حرره العبد الفقير المحتاج الى رحمه ربه الحسیب ابن محمد سعید محمد على الطبيب عفى عنهما»؛ غزل‌ها، رباعی ها و ابیاتی از آقا شمس از معاصران جامع جنگ (ص 129 - 132)؛ اشعاری از میرزا محمد مؤمن طبيب از معاصران جامع جنگ به خط خود وی از جمله غزلی در آغاز با ردیف «سفید» که در آن با اشاره به مو و ابرو سفید ابراز عشق به معشوقی زال شده است. شاعر در پایان نوشته اش آورده: «حسب الفرموده این چند مصرع قلمی شد، از خجالت جرأت زیاده نوشتن نبود. العبد محمد مؤمن الطبيب» (ص 133- 135)؛ چند غزل از عارف [؟] (ص 135-136)؛ ابیاتی از ملا عبدالله، محمد محی الدین قطب، (ص 136)؛ دو غزل از بدر الدین محمد نجیب کاشی (ص 138)؛ ابیاتی از غافلا، میرزا مظفر منجم، نجف قلی بیک دانی، ملا یحیی فکری، علی نقی قسمت، میرزا طاهر نصرآبادی، فریدون بیک متخلص به سابقا، مولانا وقاری، حکیم عشا [یا عطا] گیلانی (ص 140-141)؛ ابیاتی از فارس (ص 142-143)؛ ابیاتی از تراب نقاش، رضی، میلی، شفایی، شیدا، آقایی کاسه‌گر، مردمی مشهدی، دعایی، ملا علیرضا تجلی، سهیلی، عارفی، حکیم عطایی، غیاث حلوایی، ناظم هروی، مقیما، شوکتی، مرتضی قلی سلطان، میرزا جلال، تقیای مثال، نرمی شیرازی، قطعی، میربهان ابرقویی، عبدالرشید اردستانی، درکی قمی، شجاع، قدسی، شیخ ابوالقاسم کازرونی، عجزی، بابا نصیبی، سید محمد نجفی، غیاث حلوایی شیرازی، مسعود، خسرو (ص 144- 146)؛ حدیثی منقول از امیرالمؤمنین در بیان دعایی غریب الاجابه که در آن 99 نام خداوند آمده است (ص 147)عربی؛ ابیاتی از واله اصفهانی به خط محمد علی نام که در پایان نوشته اش انجامه ای به این مضمون آورده: «مخلص حقیقی کمترین محمد علی، این بخاطر خطیر افتاد در این بیاض نوشته، از گفته آقا محمد کاظم واله مشهود المتکلمین در دارالسلطنه اصفهان سنه 1212» در ادامه هم نامه دوستانه‌ای آمده است (ص 148)؛ چند غزل از ... نطنزی، از جمله غزلی متفاوت که در قافیه آن بجای استفاده از اسامی و افعال از اصوات استفاده شده است: «خوش آن که زنده یار به در حلقه درقی ×× غری بگشائیم و ببندیم طرقی / ... افسوس که ره بر سر کویت نتوان یافت ×× کز هر طرف آید ز سگ کوی تو وقی / از لطف ببالین من خسته گذر کن ×× تا شیشه عمرم نشکسته است شرقی» (ص 149-150)؛ طرز تهیه داروی شکستگی دست با استفاده از تخم مرغ (ص 150)؛ چند غزل از میر عارف کاشی به خط خود شاعر که شکسته ای خوانا و خوش است که در آن به سبک منحصر بفرد دوایر حروف به صورت نصفه نیمه نوشته شده است (ص 152-153)؛ جداول احکام نجومی (ص 156-157)؛ اشعاری از میر صیدی (ص 158-167)؛ اشعاری از ملا نوعی خبوشانی (ص 168- 170)؛ نظر شیخ محمد علی حکیم درباره تقوی و جوانمردی، به همراه ترجمه حدیثی از امام صادق علیه السلام درباره تأسف و شادمانی (ص 170)؛ ابیاتی از رفعتی (ص 171)؛ مخمسی از گنجی یا کنجی در تضمین غزل حافظ به مطلع: «دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند» (ص 172)؛ گلچین ابیاتی از صائب که در همه آن ها اشاره به اعضا و اندام معشوق شده است (ص 174 - 177)؛ چند غزل از طاهر نقاش به خط خوش شاعر از جمله غزل پایانی که ردیف آن گوش گرانست (ص 178- 180)؛ اشعاری از باقی به قلم شاعر (ص 181- 183)؛ اشعاری از میرزا داود (ص 184)؛ جدول احکام سکزیولدوز (هشت ستاره) من قول الحكما (ص 185)؛ ابیاتی از شانی تکلو، صالحا، نیکی صفاهانی، (ص 186)؛ جدول وضع بیت الله المعظم و معرفه القبله (ص 187)؛ ابیاتی از آقا شاپور [تهرانی] (ص 188-199)؛ ابیاتی از مولانا عبدالرزاق فیاض گیلانی (ص 200-205)؛ مسائل طبیعی از ارسطو (ص 206-208)عربی؛ فواید طبی درباره سپرز، بواسیر، جراحت، بارداری، شیردهی، نیش مار و عقرب، و ... و نقش یک طلسم (ص 209-210)؛ سه قصیده دالیه و رائیه و فائیه به زبان عربی از رضی الدین حسینی قارونی (ص 212-219)؛ سه قطعه بسیار زیبا در راستی و توکل (ص 220)؛ در بیان سرور نفس هنگام نزول خورشید در برج حمل به نقل از مهذب ابن الفهد با ذکر شواهدی از وقایع تاریخی (ص 221)عربی؛ انشایی که ملا طغرای مشهدی ساکن هندوستان در اظهار شمه‌ای از صفات میرزا محمد سعید نوشته و از خط خود وی در این بیاض نقل گردیده است (ص 222)؛ الهیه ملا طغری (ص 223- 228) با این انجامه: فی دارالسلطنه اصفهان یوم الثلثا الرابع العشر الثانی من الشهر الثامن من المأته الحادیه عشر من الهجره النبویه علی هاجرها الف الف الثنا و التحیه. 14 شهر رجب 1072؛ چهار کلمه رمز گونه شبیه حروف ابجد که هیچ توضیحی در مورد آن نیامده است به این شرح: الود، بصخر، قطعس، میکه (ص 228)؛ ابیاتی از مغربی، نجاتی (ص 229)؛ انشای فخرالدین مغربی (ص 230-231)؛ فایده عرفانی در مکاتبه میان شیخ ابو سعید و ابن سینا (ص 231)؛ ابیاتی مخصوص آغاز سخن در توحید و صفات خداوند و نعت رسول و منقبت مولای متقیان، برگرفته از مثنوی‌های معروف زبان فارسی از شاهنامه و بوستان و دیگر منظومه‌ها (ص 232- 237).؛ آغاز و انجام = مبدأ و معاد از خواجه نصیر الدین طوسی (ص 239- 252)؛ دعای اسماء الحسنی (ص 254-255) عربی؛ طلسم رفع درد اسب (ص 255)؛ تعلیقه توبیخیه (ص 256)؛ قصیده مشهور محتشم کاشانی با ردیف آفتاب (ص 257-258)؛ انشای ادبی که به رفیقی نویسند و دو رباعی که گویی یکی در جواب دیگری نوشته است (ص 259)؛ نامه‌ای که خطاب به میرزا محمد قاسم نوشته شد در جواب کتابتی که نوشته بود و مؤلف را به اصفهان طلبیده بود (ص 260)؛ آداب قلم تراشیدن (ص 262) فارسی؛ احادیث و روایاتی چند به عربی (ص 262-263)؛ افسون درد دندان (ص 263) فارسی؛ فوایدی در خواص حروف و اسماء و ادعیه و اوراد و آیات (ص 264-265)؛ طرز تهیه حسب سلطانی و فواید طبی دیگر (ص 266)؛ بخشی از کتاب خواص ابن بختیشوع در طب (ص 267)؛ روایتی در زهد و ورع امیرالمؤمنین (ع) (ص 268)عربی؛ اعتقادات = سیر و سلوک = ... (ص 270- 271)؛ خواص الحروف (ص 273-274) عربی؛ خواص الحروف (ص 274-276)؛ خواص الاسماء (ص 277)؛ دستور العمل جهه [درمان] مبروص (ص 278-279)؛ ترجیع بند در مدح شاه سلیمان صفوی از نجات (ص 280-283)؛ چند غزل از [ارسلان] تبریزی (ص 284)؛ قطعه‌ای به زبان عربی شامل ماده تاریخ وزارت میرزا محمد طاهر که آن را آقا محمد مسیح سروده است و انجامه کتابت تاریخ 1102 دارد (ص 285)؛ دو غزل شاید از فیض بخط خود شاعر (ص 286)؛ طلسم جلب محبت (ص 286)؛ شعری با صنعت تکرار کس و بی کس (ص 287)؛ حدیث قدسی در شأن و منزلت امیرالمؤمنین (ص 287)عربی؛ رساله‌ای عرفانی از صفی الدین محمد حسینی که به خواهش صاحب بیاض بخط خود آن را نوشته است (ص 290- 292) فارسی؛ دعای اسماء الحسنی (ص 293-294) عربی؛ جداول رمل (ص 295-299)؛ سواد فرمانی خطاب به فتحعلی خان سردار لشکر کل خراسان به تاریخ شعبان المعظم 1103 (ص 300- 302)؛ قصایدی از مخلص کاشانی در نعت نبی و منقبت مولای متقیان و دیگر ائمه معصومین علیهم السلام (ص 302-308)؛ تتمه غزل فیض (ص 309)؛ چند غزل از صائب (ص 309-310)؛ مثنوی در معجزه امام محمد باقر (ع) (ص 311)؛ قصایدی در منقبت ائمه معصومین (ص 311-314)؛ چند غزل از صائب (ص 315-317)؛ دو غزل از دختر اورنگ زیب و صفی قلی بیک (ص 318)؛ منشآت (ص 320-321)؛ غزلیاتی از قانع (ص 322-325)؛ منشآتی در نعت نبی (ص) و ... (ص 326-332)؛ چند غزل از اهلی (ص 333)؛ منشآت گوناگون (ص 339-354)؛ قصایدی در منقبت مولای متقیان (ع) از محتشم کاشانی (ص 355-375)؛ منشآت (صص 358-359)؛ غزلی از فیض (ص 360)؛ دعای عدیله (ص 360-361)؛ سه غزل از طبیب به خط شاعر (ص 362)؛ عریضه بی‌نقطه‌ای که میرزا مهدی نوشته (ص 363)؛ غزلی از امیدی (ص 364)؛ قصیده‌ای از محتشم کاشانی در منقبت مولای متقیان (ص 365-368)؛ منشآت (ص 369-374)؛ خط: نسخ و نستعلیق و شکسته نستعلیق، کا: صائب مهدیقلی، محمد علی طبیب، محمد مؤمن طبیب، میر عارف کاشی، طاهر نقاش، حکیم عماد الدین محمود، تا: 1072، 1092، 1096، 1103، 1157 و 1212ق، جا: اصفهان؛ افتادگی: آغاز و انجام؛ جلد: چرم سرخ، 374ص، اندازه: 12×25سم [ف: 47/1 - 135]