تفسیر

9. تهران؛ سپهسالار؛ شماره نسخه: 2004 آغاز: همان است که در سوره طه گفت من قبل ان یقضی الیک وحیه؛ انجام: لم الد ولم اولد ولم یکن لی کفواً احد مشتمل بر تفسیر از ابتداء سوره انعام تا آخر سوره برائت است. اوراق اولیه هم پس و پیش صحافی شده. در فهرست نسخه‌ای که طرز آن عیناً طرز همین کتاب است و در کتابخانه رضویه موجود است آن را نسبت به حضرت خواجه عبدالله انصاری داده‌اند اگر چه به تصریح سیوطی در کتاب طبقات المفسرین (ص 15 طبع اروپا) خواجه در فن تفسیر توانائی کامل داشته و مدتی مشغول به آن بوده ولی به دلایلی که ذیلاً نگاشته می‌شود مسلماً این تفسیر از خواجه انصاری نیست ولی احتمال قوی می‌رود که یکی از شاگردان و یا پیروان ایشان در قرن ششم به تألیف آن مبادرت کرده باشد. مؤلف در ضمن تفسیر آیات در نوبت سوم عموماً اقوال و بیانات و مناجات‌هایی را از خواجه انصاری در تحت این عنوان: «شیخ الاسلام انصاری قدس الله روحه» یا «پیر طریقت رضوان خدا بر او باد» در مناجات گفت ذکر کرده است و معلوم است که مؤلف اقوال و بیانات خود را در مؤلفه خود بدین گونه نقل نمی‌کند. بسیاری از اشعار حکیم سنائی شاعر معروف متوفی سنه 545 را به مناسبت مقام در تحت این عنوان: «چه نیکو گفت آن جوانمرد» (مثل این اشعار در آخر سوره توبه) آورده است: بمیر ای حکیم از چنین زندگانی ×× کازین زندگانی جو ماندی بمانی/ ازین کلبه جیفه مرگت رهاند ×× که مرگ است سرمایه زندگانی/ کند عقل را فارغ از لاابالی ×× کند روح را ایمن از لن ترانی. و چون می‌دانیم که خواجه انصاری در سنه 481 وفات نموده و تا وفات سنائی 65 سال می‌شود و لازم است که اقلا در اواخر عمر خواجه و موقع نوشتن این تفسیر سنائی سی ساله باشد و هیچکس عمری بدین درازی برای سنائی ننوشته و به علاوه اگر معاصر مؤلف هم باشد اطلاق «گفت» غلط است و بایستی «گوید» در این مورد استعمال نمود ازین رو حکم می‌کنیم که این تفسیر از خواجه نیست و از طرز انشاء بایستی در قرن ششم تألیف شده باشد. طرز این تفسیر آن است که بدواً عده‌ای از آیات را که شماره آنها کم و زیاد می‌شود در تحت عنوان «النوبة الاولی» ترجمه فارسی ساده نموده و پس از اتمام این قسمت مجدداً همین آیات را در تحت عنوان «النوبة الثانیه» مطابق اخبار تفسیر و بیان کرده و عین روایات را هم در بعضی موارد نقل کرده‌اند. پس از اختتام این نوبت باز همین آیات را تحت عنوان «النوبة الثالثه» تفسیر عرفانی و ادبی نموده و به اشعار فارسی و عربی بسیار لطیف و عباراتی از عرفا و بزرگان مزین ساخته بعد از خاتمه این قسمت عده دیگر از آیات را به همین طرز مذکور ترجمه و تفسیر و تأویل نموده تا سوره تمام شود و به سوره دیگر رود؛ خط: نسخ خوب، بی‌کا، تا: ظاهراً قرن 7؛ افتادگی: آغاز؛ در سال 1283 به کتابخانه اعتضادالسلطنه درآمده؛ واقف سپهسالار، 1297ق؛ کاغذ: خان بالغ، جلد: میشن مذهب، 476ص، 17 سطر، اندازه: 20×31سم [ف: 1 - 152]