تفسیر

1. مشهد؛ فاضل، محمود؛ شماره نسخه: 1 آغاز: اما تفسير التسمية بسم الله ... معناه ابتدا کردیدم بنام خداوندی که موصوفست برحمن؛ انجام: انه لقول رسول كريم ... رب العالمين ای کریم عندالله این جواب قسم است که این قرآن خواندن رسول است گرامی بنزد خداوند ... و این قول به معنی تلاوتست که قرآن کلام رب است نه گفته رسول. از اول تفسیر بسم الله الرحمن الرحیم تا اواخر سوره تبارک الذی بیده الملک. می‌توان گفت که مذهب مفسر ما تردیدی بوده و گمان می‌رود که در اواخر قرن پنجم می‌زیسته است. این تفسیر دارای متن کهن و استوار است و آمیخته به جملاتی عربی، در آغاز هر سوره عدد آیات و کلمات و حروف آن سوره آمد لکن جمله‌ای به پارسی و برخی را به عربی ذکر کرده مثلاً در سوره بقره آمد: «بدانکه سورة البقره مدنی است و دویست و هشتاد و هفت آیت است و شش هزار و بیست و یک کلمه است و بیست و پنج هزار و پانصد حرفست ...» و در سوره النساء گوید: «و هی ماية و سبعون آيه و ثلاثة آلاف و سبعماية و خمس و اربعون كلمة و ست عشر الفاً و ثلثون حرفاً»، همچنین بقیه سوره‌ها. تفسیر طبری، سورآبادی، کشف الاسرار، هم نیست گمان هم نمی‌رود که تفسیر نسفی باشد. تفسیری است بر مذاق اهل سنت، بنابراین تفسیر جرجانی، گازر، ابوالفتوح، منهج الصادقین و خلاصة المنهج هم نیست و با تفاسیر مذکور نیز مقایسه شده و مغایر آنهاست. مهمترین خصوصیات این تفسیر به این شرح است: 1. مفسر در تفسیر آیات هم به عقل و هم به نقل تمسک جسته و جهت اثبات عقیده خویش از هر دو طریق استفاده کرده و با اینکه خود گوید: «و در مذهب سنت و جماعت نصر هم الله آنست که ...» معذلک در مواردی با برخی از اهل سنت از قبیل: معتزله، جبریه، خارجیان، حروریان، اباحتیان ... مخالفت کرده و نظریه آنها را رد کرده، 2. مسائل کلامی را با دقت خاصی از آیات استخراج می‌کند، 3. پس از ذکر یک یا چند آیه به ترجمه آن پرداخته سپس آن را تفسیر و توجیه می‌کند، 4. در مقام تفسیر آیات بیشتر به احادیث نبوی (ص) و گفتار بزرگان مذهبی استشهاد جسته است، و از این معنا دانسته می‌شود که مفسر به کتاب و سنت احاطه داشته، 5. در تمام تفسیر خود جز در چند مورد بیش به شعر استناد نجسته، یکی در ذیل آیه: «و ما ارسلنا قبلک من رسول و لا نبی الا اذا تمنى ...» که گوید: «قال حسان بن ثابت رضی الله عنه فی حق عثمان رضی الله عنه: تمنى كتاب الله اول ليلة ×× و آخره لاقى حمام المقادر؛ و در تفسیر سوره یوسف ذیل آیه «و قال نسوة في المدينة امرأة العزيز ...»، به این بیت استشهاد جسته: «گر راز ترا ز خلق پنهان دارم ×× این زردی روی را چه درمان دارم». و نیز گوید: «اجد الملامة فی هواك لذيذة ×× حبا لذكرك فليلمنى اللئوم»، 6. در این تفسیر از فقال شاشی، حسن بصری، ابن الانباری، ابی عبید هروی، ابی سعد مالینی، القتبی، خواجه امام اسمعیل مستملی، امام الزاهد، الشيخ المفسر که مرادش شیخ ابومنصور ما تردیدی است یاد کرده، 7. در ذیل آیه «ان الذين سبقت لهم منا الحسنى ...» مذهب مرحبه، قدریه، معتزله را در خصوص مرتکب کبیره رد کرده و در ذیل آیه «... من قبلك الا رجالا نوحی اليهم ...» قول اشعری را باطل دانسته و همچنین در آیات بسیاری دیگر بر فرق اسلامی به ویژه معتزله و اشاعره اعتراض کرده و در مقام ذکر نام ابومنصور ما تردید به عبارت: «قال الشيخ الامام الزاهد امام الهدى ابومنصور الماتريد»، و: «قال الشيخ الامام علم الهدى، رئيس اهل السنة و الجماعة ابومنصور الماتردیدی رحمة الله علیه» و نظائر اینها یاد کرده، از این شواهد می‌توان گفت که مذهب مفسر ما تردیدی بوده و گمان می‌رود که در اواخر قرن پنجم می‌زیسته؛ خط: نسخ هندوستان، بی‌کا، بی‌تا؛ افتادگی: آغاز و انجام؛ وقف مدرسه باقریه مشهد ش 23؛ از تاریخ 1286-1347 دوازده مرتبه عرض دیده شده؛ کاغذ: هندی، جلد: تیماج مشکی، 470گ، 35 سطر، اندازه: 17×23سم [نشریه: 7 - 759]