نشانهای نسخهشناسی و کالبدشناسی
اصل نسخه (دستخط مؤلف)
—
حواشی به خط مؤلف
—
تذهیب و سرلوح
—
نگاره و نقاشی
—
تصحیحشده (مصحح)
—
دارای حواشی (محشی)
—
سطور مجدول (جدولبندی)
—
دارای رکابه (پایصفحه)
—
مقابله و بلاغ
—
چاپ عکسی / فاکسیمیله
—
مشخصات کاتب و تاریخ کتابت
- نام کاتب:
- بیکاتب
- تاریخ کتابت:
- سلخ ربیع الثانی 1051ق (1051 هـ.ق)
- محل کتابت:
- بلده برهانپور هند
- ردیف ثبت در مأخذ:
- ردیف 4 (در فنخا)
ویژگیهای مادی و ظاهری نسخه
- نوع و اقلام خط:
- نستعلیق، نسخ
- تعداد برگ و سطر:
- 408 برگ • 11 سطر
- ابعاد و اندازه (سانتیمتر):
- 14×25سم
- کاغذ و جلد:
- هندی • تیماج سرخ ضربی
آغاز نسخه
« نیافته و پاره اگر ایراد یافته متفرق است و استقصاء در بیان آن نشده و بسط شافی در کیفیت احتجاج به آن بکار نرفته »
انجام نسخه
« برای اکثر مردم تعذر دارد و از کجا که بعضی را میسر نیست.
نسخهای است که اول آن ناقص است و آخر آن بدون خاتمه، در هیچ جای این کتاب به نام آن و نویسنده اش اشاره نشده است تنها در برخی موارد عبارتی این چنین دارد: فقیر حقیر می گوید: جامع این مسطورات را مسلکی دیگر است در استدلال از آیه. اقول و انا الفقیر المسود اهذه الاوراق. پیداست که نویسنده از دانایان شیعی هند و در سال 1039ق در حال تالیف این کتاب بوده است چنان که در فصل دوم موجود می گوید: « ...کتاب فصول المهمه ابن صباغ که بالفعل درین عصر یعنی در سنه تسع بعد ثلاثین و الالف در دیار هند فراوان است ... ». نباید کتاب ابصار المستبصرین عبدالوهاب هندی و تحفه شاهی قاضی زاده و کاشف الاسرار اردستانی باشد؟. موجودی این کتاب سی و نه «فصل» و یک «باب»: اولین فصل موجود: فصل در اثبات وجوب مودت اهل بیت ... در کتاب اهل سنت مسطور و مشهور است مثل شواهد النبوه ملا جان و غیره؛ فصل در بیان آنکه بغض و عداوت اهل البیت کفر است ... مؤلف گوید: کتاب فصول المهمه ابن صباغ که بالفعل درین عصر یعنی در سنه تسع بعد ثلاثین و الالف در دیار هند فراوان است. کتاب کفایة الطالب فی مناقب آل ابی طالب تالیف امام حافظ ابی عبدالله محمد بن یوسف بن محمد گنجی شافعی و ...، فصل در بیان این که اهل البیت واجب الاتباع اندو مفترض الطاعه ...، در برگ 30 فصل، اما تعیین مراد از اهل البیت و این که ایشان معصومند نویسنده از: تفسیر ثعلبی. فصول المهمه، مشکاة، مسلم، اسباب النزول واحدی یاد کرده، فصل در اثبات عصمت اهل بیت به روایات قویه اهل سنت، فصل بدان که از جمله قریش بنی هاشم را بر غیر ایشان فضل است، باب: در پشت برگ 42: باب در بیان فضایل امیرالمومنین (ع) و تفضیل آن حضرت بر کل امت بعد از حضرت رسالت فقیر حقیر میگوید ... جامع این مسطورات را مسلکی دیگر است در استدلال از آیه؛ در برگ 76 فصل فی حدیث الغدیر و ما یتعلق به از صحیح بخاری. مواهب المدینه. شافعی، ملا علی قوشچی. صاحب کشاف یاد شده. در برگ 98 فصل در آنچه متعلق به آیه الیوم اکملت لکم ...؛ فصل در بیان آیه انما ولیکم ...؛ فصل فی ذکر حدیث المنزلة ...؛ فصل فی ذکر ما یتعلق بایه: و من الناس من یشتری، نفسه ابتغاء ... قال صاحب فصول المهمة. و انا الفقیر المسود لهذه الاوراق ...؛ فصل فیما یتعلق بآية: و اعلموا انما غنمتم من شیء ... در تفسیرهای اهل سنت، بیضاوی، کشاف، مدارک، نیشابوری، ثعلبی <!-- page: 870 --> و غیره ...؛ فصل فی ذکر ما قاله المفسرون فی قوله تعالی: یوفون بالنذر و یخافون ... فسمع علی رضی الله عنه؛ فصل فیما یتعلق بآیه النجوی و هو قوله تعالی یا ایها الذین آمنوا اذا ناجیتم الرسول ... فقیر میگوید: ...؛ فصل فی آیه ان الذین امنوا و عملواالصالحات سیجعل لهم الرحمن ...؛ فی آیه انما انت منذر و لکل قوم هاد ...؛ فی بیان آیه ان الذین آمنوا و عملواالصالحات اولئک هم خیرالبریه؛ فی بیان قوله تعالی و تعیها اذن واعیه ... چنانکه ملا علی قوشچی ... ابوبکر رضی الله عنه؛ فصل فی بیان آیه مرج البحرین یلتقیان ...؛ فصل در بیان آیه و هو الذی خلق من الماء بشراً فجعله نسباً و صهراً؛ فصل افمن کان مومنا کمن کان فاسقا ...؛ فصل در بیان واولوالارحام بعضهم اولی ببعض ... میرسید شریف شارح مواقف؛ فصل ان الله و ملایکته یصلون علی النبی؛ فصل ان تتوبا الی الله فقد صغت قلوبکما ... و صالح المومنین؛ فصل ان الله اصطفی آدم ونوحا ... ذرية بعضها من بعض ...؛ فصل در بیان قوله فی سورة النور: وعدالله الذین امنوا منکم و عملواالصالحات؛ فصل قل للمخلفین من الاعراب ... مؤلف مسودات در این استدلال میگوید ...؛ فصل یا ایهاالذین آمنوا من یرتد منکم عن دینه؛ فصل والسابقون الاولون من المهاجرین ...؛ فصل قوله تعالی الا تنصروه فقد نصرالله ... اذهما فی الغار ...؛ فصل: اجعلتم سقایة الحاج ...؛ آیة من سورة الرعد ان الذین امنوا و عملواالصالحات طوبی لهم ... قاضی میرحسین در شرح دیوان در فاتحه سابعه ...؛ آیه من سورة الاحزاب انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس ...؛ فصل در ذکر آیاتی که دلایل بر فضل امیرالمومنین (ع) و اهل بیت نبوی دارد؛ فصل هو الذی ایدک بنصره و بالمومنین قال صاحب نهج الحق ...؛ قال الشارح المعتصب الشاتم للماتن الجارح لکلامه فی شرحه ...؛ فصل و السابقون السابقون؛ فصل یا ایهاالذین امنوا اطیعو الله و اطیعوالرسول ...؛ فصل یا ایهاالذین امنوا اتقواالله و کونوا مع الصادقین. در صفحه عنوان این کتاب و در ذیل صفحه اول نام کتاب با خط مغایر آمده: «اظهار الحق». چند کتاب به این نام میشناسیم یکی کتاب اظهار الحق، تالیف مولانا رحمه الله هندی که از دانایان اوایل سده ی چهاردهم هجری قمری بوده این کتاب در سال 1305 ه.ق در دو جلد در قسطنطنیه چاپ شده است. موضوع آن پاسخ برخی از شبهاتی است که یکی از مسیحیین بر اسلام وارد نموده است که نباید این کتاب باشد. دیگری کتاب اظهارالحق، تالیف عبدالله بن عبدالله شوشتری که در بانکی پور، حومه ی غربی شهر پاتنا ایالت بهار هند سال 1301 ه.ق چاپ شده است. سومین اثری که بنام اظهارالحق میشناسیم تالیف حاج میرزا ابراهیم شیرازی مشهور به چینی می باشد که این کتاب در سال 1345 قمری در بمبئی چاپ سنگی شده است در قطع رقعی، ای کاش اظهار الحق شوشتری را در اختیار داشتم تا با این نسخه مقابله میکردم و معلومم میشد که آیا همان است یا چیز دیگری میباشد؟ (فاضل، محمود) »
مهرها، یادداشتهای تملک و وقفیات نسخه
وقف ارشد اولاد میرزا مطهر»
فوائد و رسائل مندرج در نسخه:
آمده: «
فنخا
مشخصات مأخذ و استناد فهرستنگاری:
فهرستگان نسخههای خطی ایران (فنخا)، به کوشش مصطفی درایتی، تهران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
جلد 4 • صفحه 869 • ردیف 4
متن فنخا:
4. مشهد؛ نواب؛ شماره نسخه: 374
آغاز: نیافته و پاره اگر ایراد یافته متفرق است و استقصاء در بیان آن نشده و بسط شافی در کیفیت احتجاج به آن بکار نرفته؛ انجام: برای اکثر مردم تعذر دارد و از کجا که بعضی را میسر نیست.
نسخهای است که اول آن ناقص است و آخر آن بدون خاتمه، در هیچ جای این کتاب به نام آن و نویسنده اش اشاره نشده است تنها در برخی موارد عبارتی این چنین دارد: فقیر حقیر می گوید: جامع این مسطورات را مسلکی دیگر است در استدلال از آیه. اقول و انا الفقیر المسود اهذه الاوراق. پیداست که نویسنده از دانایان شیعی هند و در سال 1039ق در حال تالیف این کتاب بوده است چنان که در فصل دوم موجود می گوید: « ...کتاب فصول المهمه ابن صباغ که بالفعل درین عصر یعنی در سنه تسع بعد ثلاثین و الالف در دیار هند فراوان است ... ». نباید کتاب ابصار المستبصرین عبدالوهاب هندی و تحفه شاهی قاضی زاده و کاشف الاسرار اردستانی باشد؟. موجودی این کتاب سی و نه «فصل» و یک «باب»: اولین فصل موجود: فصل در اثبات وجوب مودت اهل بیت ... در کتاب اهل سنت مسطور و مشهور است مثل شواهد النبوه ملا جان و غیره؛ فصل در بیان آنکه بغض و عداوت اهل البیت کفر است ... مؤلف گوید: کتاب فصول المهمه ابن صباغ که بالفعل درین عصر یعنی در سنه تسع بعد ثلاثین و الالف در دیار هند فراوان است. کتاب کفایة الطالب فی مناقب آل ابی طالب تالیف امام حافظ ابی عبدالله محمد بن یوسف بن محمد گنجی شافعی و ...، فصل در بیان این که اهل البیت واجب الاتباع اندو مفترض الطاعه ...، در برگ 30 فصل، اما تعیین مراد از اهل البیت و این که ایشان معصومند نویسنده از: تفسیر ثعلبی. فصول المهمه، مشکاة، مسلم، اسباب النزول واحدی یاد کرده، فصل در اثبات عصمت اهل بیت به روایات قویه اهل سنت، فصل بدان که از جمله قریش بنی هاشم را بر غیر ایشان فضل است، باب: در پشت برگ 42: باب در بیان فضایل امیرالمومنین (ع) و تفضیل آن حضرت بر کل امت بعد از حضرت رسالت فقیر حقیر میگوید ... جامع این مسطورات را مسلکی دیگر است در استدلال از آیه؛ در برگ 76 فصل فی حدیث الغدیر و ما یتعلق به از صحیح بخاری. مواهب المدینه. شافعی، ملا علی قوشچی. صاحب کشاف یاد شده. در برگ 98 فصل در آنچه متعلق به آیه الیوم اکملت لکم ...؛ فصل در بیان آیه انما ولیکم ...؛ فصل فی ذکر حدیث المنزلة ...؛ فصل فی ذکر ما یتعلق بایه: و من الناس من یشتری، نفسه ابتغاء ... قال صاحب فصول المهمة. و انا الفقیر المسود لهذه الاوراق ...؛ فصل فیما یتعلق بآية: و اعلموا انما غنمتم من شیء ... در تفسیرهای اهل سنت، بیضاوی، کشاف، مدارک، نیشابوری، ثعلبی و غیره ...؛ فصل فی ذکر ما قاله المفسرون فی قوله تعالی: یوفون بالنذر و یخافون ... فسمع علی رضی الله عنه؛ فصل فیما یتعلق بآیه النجوی و هو قوله تعالی یا ایها الذین آمنوا اذا ناجیتم الرسول ... فقیر میگوید: ...؛ فصل فی آیه ان الذین امنوا و عملواالصالحات سیجعل لهم الرحمن ...؛ فی آیه انما انت منذر و لکل قوم هاد ...؛ فی بیان آیه ان الذین آمنوا و عملواالصالحات اولئک هم خیرالبریه؛ فی بیان قوله تعالی و تعیها اذن واعیه ... چنانکه ملا علی قوشچی ... ابوبکر رضی الله عنه؛ فصل فی بیان آیه مرج البحرین یلتقیان ...؛ فصل در بیان آیه و هو الذی خلق من الماء بشراً فجعله نسباً و صهراً؛ فصل افمن کان مومنا کمن کان فاسقا ...؛ فصل در بیان واولوالارحام بعضهم اولی ببعض ... میرسید شریف شارح مواقف؛ فصل ان الله و ملایکته یصلون علی النبی؛ فصل ان تتوبا الی الله فقد صغت قلوبکما ... و صالح المومنین؛ فصل ان الله اصطفی آدم ونوحا ... ذرية بعضها من بعض ...؛ فصل در بیان قوله فی سورة النور: وعدالله الذین امنوا منکم و عملواالصالحات؛ فصل قل للمخلفین من الاعراب ... مؤلف مسودات در این استدلال میگوید ...؛ فصل یا ایهاالذین آمنوا من یرتد منکم عن دینه؛ فصل والسابقون الاولون من المهاجرین ...؛ فصل قوله تعالی الا تنصروه فقد نصرالله ... اذهما فی الغار ...؛ فصل: اجعلتم سقایة الحاج ...؛ آیة من سورة الرعد ان الذین امنوا و عملواالصالحات طوبی لهم ... قاضی میرحسین در شرح دیوان در فاتحه سابعه ...؛ آیه من سورة الاحزاب انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس ...؛ فصل در ذکر آیاتی که دلایل بر فضل امیرالمومنین (ع) و اهل بیت نبوی دارد؛ فصل هو الذی ایدک بنصره و بالمومنین قال صاحب نهج الحق ...؛ قال الشارح المعتصب الشاتم للماتن الجارح لکلامه فی شرحه ...؛ فصل و السابقون السابقون؛ فصل یا ایهاالذین امنوا اطیعو الله و اطیعوالرسول ...؛ فصل یا ایهاالذین امنوا اتقواالله و کونوا مع الصادقین. در صفحه عنوان این کتاب و در ذیل صفحه اول نام کتاب با خط مغایر آمده: «اظهار الحق». چند کتاب به این نام میشناسیم یکی کتاب اظهار الحق، تالیف مولانا رحمه الله هندی که از دانایان اوایل سده ی چهاردهم هجری قمری بوده این کتاب در سال 1305 ه.ق در دو جلد در قسطنطنیه چاپ شده است. موضوع آن پاسخ برخی از شبهاتی است که یکی از مسیحیین بر اسلام وارد نموده است که نباید این کتاب باشد. دیگری کتاب اظهارالحق، تالیف عبدالله بن عبدالله شوشتری که در بانکی پور، حومه ی غربی شهر پاتنا ایالت بهار هند سال 1301 ه.ق چاپ شده است. سومین اثری که بنام اظهارالحق میشناسیم تالیف حاج میرزا ابراهیم شیرازی مشهور به چینی می باشد که این کتاب در سال 1345 قمری در بمبئی چاپ سنگی شده است در قطع رقعی، ای کاش اظهار الحق شوشتری را در اختیار داشتم تا با این نسخه مقابله میکردم و معلومم میشد که آیا همان است یا چیز دیگری میباشد؟ (فاضل، محمود)؛ خط: نسخ و نستعلیق، بیکا، تا: سلخ ربیع الثانی 1051ق، جا: بلده برهانپور هند؛ افتادگی: آغاز؛ آمده: «وقف ارشد اولاد میرزا مطهر»؛ کاغذ: هندی، جلد: تیماج سرخ ضربی، 408گ، 11 سطر (9×15)، اندازه: 14×25سم [ف: 313-]