اشعار

116. تهران؛ ادبیات؛ شماره نسخه: 142 - د در این جنگ غزل‌های حسن دهلوی و عراقی و مسعود بکی بخارایی است چنین است وصفی که مرحوم قزوینی از این نسخه در یادداشت شش صفحه‌ای لای همین نسخه کرده است: «جنگ الشعرا، مورخه سنه نهصد و یازده مشتمل بر غزلیات سه نفر از شعراء قرن هفتم و هشتم هجری یعنی حسن دهلوی و عراق و مسعود بکی. 1- حسن دهلوی (متن کتاب از اول تا به‌آخر مگر بعضی اوراق پریشان جسته جسته که اشعار مسعود است (مثلا ورق 135و136) از این‌که بسیار مکرر در اشعار حسن نام سلطان علاءالدین [خلجی] و پسرش خضرخان ممدوح امیر خسرو دهلوی را می‌برد (از جمله مثلا درورق 153b، 171b، 172b و غیره) و از این‌که نام [امیر]خسرو و [دهلوی] دوست و همکار معروف خود را نیز برده (ورق 153b): خسرو ا از ده کرم بپذیر (از ره اکرم پذیرا) ×× آنچه من بنده حسن میگویم / سخنم چون سخن خسرو نیست ×× سخن اینست که من میگویم - و بالاخره از این‌که در تاریخ فرشته 394/2 بیت ذیل را صریحاً بحسن دهلوی نسبت می‌دهد: ای حسن تو به آنگهی کردی ×× که ترا قدرت گناه نماند.و می‌گوید از جمله غزلی است، و عین این غزل با همین بیت در ورق 154-155 در نسخه حاضر موجود است یقین حاصل می‌شود که مراد از حسن در تخلصات این غزلیات همان حسن دهلوی معروف است بلاشک - دیوانی کامل از کلیه اشعار این حسن دهلوی از قصیده و غزل و غیرهما در موزه بریتانیه (ریو، فهرست، ص 618) موجود است و بدبختانه فعلا دسترسی بآن نسخه ندارم تا بعین الیقین ظن متاخم به‌علم خود را که این حسن همان حسن دهلوی است اثبات نمایم، - رجوع کنید برای شرح حال حسن دهلوی به‌تذکره دولتشاه (فهرست آن) و نفحات الانس چاپ کلکته ص 711-712، و تاریخ فیروز شاهی ضیاء برنی که خود معاصر و دوست جانی این امیرحسن و همکار او امیر خسرو بوده است چاپ کلکته ص 359- 360، و تاریخ فرشته طبع نول کشور ج2ص394، و به فهرست نسخ فارسی موزه بریتانیه از ریو 618/2 که در آنجا نقلا از بداؤنی تاریخ وفات او را سنه 727 به دست می‌دهد و همین قول به نظر اصح روایات می‌نماید، و دو قول دیگر نیز یکی از تقی کاشی که سال وفات او را سنه 745، ذکر کرده و دیگری از «خلاصة الافکار» که 738 نوشته نقل کرده است؛ 2- عراقی (حاشیه کتاب از اول الی ورق 89) چون دسترسی به‌دیوان عراقی معروف مؤلف «اشعة اللمعات» متوفی در سنه 688 یعنی فخر الدین ابراهیم بن شهریار صاحب غزل معروف: نخستین باده کاندر جام کردند ×× زچشم مست ساقی وام کردند؛ فعلا نمی‌توانم بطور قطع بگویم که این عراقی صاحب غزلیات نسخه حاضر همان عراقی معروف است یا نه، ولی ظن متاخم به علم دارم که هموست لاغیر چه این جنگ حاوی اشعار شعرائی است که تقریبا در یک عقد و یک مکان یعنی هندوستان می‌زیسته اند مانند امیر حسن دهلوی مذکور و مسعود بکی آتی الذکر، و عراقی نیز از همان قبیل است یعنی متقارب العصر یا معاصر با امیر حسن دهلوی است و در اوایل عمر خود در هندوستان در خدمت شیخ بهاءالدین زکریاء ملتانی می‌زیسته است (رجوع بدولتشاه ص 215-216 و نفحات ص 701-702) و نیز عراقی دیگری در تذکره‌ها و کتب تاریخ معروف نیست تا شکی و تردیدی ما بین او و عراقی معروف دست دهد؛ نسخه‌ای از دیوان او نیز در موزه بریتانیه موجود است(ریو 594/2)؛ 3- مسعود (حاشیه کتاب ازورق 90 الی آخر کتاب ظاهراً، و حسته حسته بعضی وراق پریشان در خود متن نیز از جمله مثلا ورق 135و 136) قریب به‌یقین این که مراد از مسود در تخلصات این غزلیات مسعود بکی (از اهالی بک از محال بخاراـ ریو 632/2) باید باشد که معاصر سلطان فیروز شاه خلجی (752-790) مخدوم ضیاء برنی صاحب تاریخ معروف فیروزشاهی که باسم همین سلطان است بوده است و به‌حکم علمای ظاهر در سنه 800 تکفیر شده و او را سوخته‌اند و در دهلی کهنه مدفون است (ریو 632/2) نسخه‌ای از دیوان او نیز در موزه بریتانیه موجود است (ریو، همان موضع) و فعلا چون دسترسی به مطالعه آن نسخه و مقایسه با نسخه حاضر با آن ندارم نمی‌توانم یقین قطعی کنم که این مسعود همان بکی است ولی بهمان قراینی که در خصوص عراقی گفته شد که این نسخه مجموعه‌ای است از اشعار شعرائی که در حدود قرن هفتم و هشتم در هندوستان شهرتی بهم رسانیده‌اند و مسعود بکی نیز عیناً از همان قبیل است من تقریباً شکی ندارم در اتحاد مسعودین و اینکه این مسعود مذکور در تخلصات غزل‌های این نسخه همان مسعود بکی نسخه‌ای است که در موزه بریتانیه موجود و در فهرست ریو 632/2 شرح آن داده شده است؛ خط: نستعلیق، بی‌کا، تا: 911ق؛ بعضی اوراق این نسخه پریشان است و بجای اصلی خود نیست یا آنکه افتاده است، مثلا ما بین ورق 89-90 ما بین باب شین و میم مبلغی افتاده است (یا آنکه جابجا شده است)، و همچنین ورق 135 و136 بجای خود نیست در صفحه اخیر کتاب این عبارت با مرکب سفید در زمینه طلایی مسطور است: «تمام شد کتاب جنگ الشعرا به تاریخ رجب الاصب سنه 911»، و انا العبد محمد بن عبدالوهاب القزوینی مالک هذه النسخة 23محرم 1349)، با سرلوح زرین و رنگارنگ و جدول بزر؛ غزل‌های دهلوی در متن است تا پایان نسخه مگر در چند برگ؛ شعرهای عراقی در هامش است از آغاز نسخه تا برگ 89؛ شعرهای بکی بخارایی در هامش است، از برگ 90 تا پایان نسخه هم و دربرخی جاها شعرها در متن نیز هست؛ یادداشت قزوینی در 6صفحه در لای نسخه هست مورخ 23محرم 1349ـ(22695) 27IVD؛ کاغذ: سمرقندی، جلد: تیماج تریاکی ضربی، 175گ، 15 سطر (6/5×14)، اندازه: 9×17سم [ف: 1 - 184]