میراث

1. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: 8057 آغاز: ... چراغ تدقیق در گلستان (ل: شبستان) عرفان گونه طبیعت افروختگی می‌یافته و در این اوقات که قاید توفیق عنان کش رایض ارادت بمضمار ترقیم کتابی قویم مسمى باثنی عشریه مشتمل بر مقدمه و دوازده اصل و خاتمه و هر اصل مشتمل بر دوازده فرع در تحقیق مباحث توحید و ما يتعلق به ... گردیده و هنوز از مخدرات مقصود بغیر از مقدمه و اصل واحد از اصول خمسه مبدأ و معاد چیزی دیگر از خلوتسرای ذهن بجلوه گاه عبارت چهره نما نگردیده که بعضی از طالبین و برخی از مشتغلین را سر رشته احتیاج باطلاع بر مختصری از ابحاث فرایض و اقسام مواریث اتصال پذیرفته سرپنجه ابرام بر گریبان احوال این بی بضاعت محکم گردانیده بحیثیتی که تفصی از کمند الحاحش جز باستحصال مدعامش مجال می‌نمود. لاجرم عجالة الوقت باسرع توجهی جواد قلم را بمیدان تحصیل مرادش تاخته تا آنکه مختصری در آن باب معری از تکلفات لفظیه با مراعاة قواعد ایجاز الفاظ و بسط مسایل بقلم در آمده بدو مقدمه و ده قسم و خاتمه توصیف یافت و بالله الاستعانه؛ انجام: اما یا بشهادت سه زن ثلث میراث ثابت می‌گردد یا نه، در آن تردد است زیرا که چون نصی بخصوص این شق نیست و در مخالف اصل ... رساله‌ای است در مبحث ارث از فرائض، به فارسی مطابق با مذهب شیعه امامیه که مؤلف آن را در حین تألیف مفصلی از خود موسوم به «اثنی عشریه» (در تحقیق مباحث توحید و ما يتعلق به از ابحاث حکمت نظری در مقدمه و دوازده اصل و یک خاتمه)، هنگامی که شاگردانش از وی درخواست کرده‌اند نگاشته است و آن را در دو «مقدمه»، ده «قسم» و یک «خاتمه» تنظیم کرده است: مقدمه 1) در چند مطلب، مقدمه 2) بیان موانع ارث که سه چیز است، قسم 1. میراث اصحاب، مرتبه اول، ابوین و اولاد، 2. میراث اصحاب، مرتبه ثانی، اخوه و اجداد، 3.میراث اصحاب، مرتبه سیم، اعمام و اخوال، 4. میراث زوج و زوجه، 5. ولاء عتق، 6. ولاء امامت، 7. میراث ولد ملاعنه و مولد زنا، (قسم ثامن در نسخه یافت نشد)، 9. میراث جماعتی که دفعتاً غرق شوند یا خانه برایشان فرود آید، 10. میراث مجوس، خاتمه: در لواحق مواریث در دو فصل [ناقص از انتها شاید چند برگ مختصر]، مؤلف در موارد اختلافی، مذاهب و نظرات علمای بزرگ شیعه چون ابن ادریس، شیخ مفید، سید مرتضی، علامه حلی (صاحب قواعد) و شیخ طوسی (در یک مورد نقل از نهاية الاحکام) را می‌آورد، نقلی جالب نیز در مقصد سیم از قسم هفتم / هشتم، «در میراث کسی که دو سر یا دو بدن داشته باشد» آورده که مورد توجه آقا بزرگ در الذریعة (1: 442-441) هم قرار گرفته که نقل می‌شود: «چنانچه راقم این حروف خود از ثقه شنیده که در هند کسی را دیده که از سینه به بالا دو نفر بوده‌اند و از شکم به پائین یکی روبروی هم و هر دو سر چیزی می‌خورده‌اندو با هم مضطجع می‌شده‌اند. اما مقارنت در نوم معلوم نبوده. به هر حال بموجب آنچه امیرالمومنین علیه السلم فرموده حکمش این است که در وقت نوم ملاحظه نمایند و یکی از ایشان را به نحوی که دیگری را خبر نباشد بیدار نمایند اگر آن دیگری نیز بالفور بیدار شود ...»، نسخه منحصر به فرد این رساله فارسی در ارث (نسخه حاضر)، پیش از این در کتابخانه سید نصرالله تقوی در تهران بوده که آقا بزرگ تهرانی با بررسی آن، هم مدخلی جداگانه در الذریعه را به آن اختصاص داده و هم مدخلی دیگر به «الاثنا عشرية فی التوحید و المباحث الحکمة العلمية و العملية» از همین مصنف ناشناس که در مقدمه نسخه حاضر، از آن نام برده شده است، نه تنها آقا بزرگ، بلکه بعدها نگارندگان «معجم التراث الکلامی» نیز مؤلف این اثر را نشناختند و نسخه‌ای از آن به دست نیاوردند، با این همه، کتابی دیگر یافت شد که بررسی بعدها را منوط به بررسی و مقایسه نسخه حاضر با آن کرد، آن کتاب، رساله‌ای البته مختصر است به فارسی در مبحث ارث، کتابت شده در 23 ذیحجه 1080ق که نسخه منحصر به فرد آن در دانشگاه تهران شماره 723 [چند نسخه دیگر موجود است و نسخه منحصر به فرد نیست و خوشبختانه نسخه‌های دیگر نیز تصریح به نام مؤلف دارد] مجموعه مشکاة نگهداری می‌شود، بر اساس آنچه فهرست‌نگار دانشگاه در معرفی این نسخه نوشته، رساله‌ای است در میراث در یک مقدمه، دوازده باب و یک خاتمه اثر جمال الدین بن مولانا علی جان (طبق ضبط فهرست دانشگاه) / علی خان (طبق ضبط آقا بزرگ) نطنزی اگر چه در ساختار به رساله ما که در دو مقدمه، ده قسم و یک خاتمه است شباهتی ندارد ولی کتاب اثنی عشریه مؤلف که در مقدمه از آن یاد می‌کند یک مقدمه، دوازده اصل و یک خاتمه دارد و این احتمال هست که فهرست‌نگار دانشگاه تهران این رساله را اشتباه معرفی کرده باشد، به هر حال برای اطمینان بیشتر باید این رساله ارث به فارسی را با اثر جمال الدین نطنزی سنجید تا به نتیجه نهایی رسید، هر چه هست، رساله ارث حاضر (نسخه مجلس) از قدیمی‌ترین تألیفات مستقل به فارسی در موضوع خود به شمار می‌رود؛ خط: نسخ، بی‌کا، تا: قرن 10 و 11؛ افتادگی: آغاز و انجام؛ محشی، دارای رکابه، مصحح؛ جلد: تیماج، 145گ، 14سطر، اندازه: 10×18سم [ف: 27/1-104]