الملخص فی اللغة

تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: 9455 آغاز: بسمله. الحمدلله حق حمده و الصلوة على النبی محمد و على آله من بعده ... و آن کی این کتاب جمع کرده شد از بهر جماعتی که راغب باشند (که) برخی از لغة عرب بخوانند و در وقت خویش تحصیل آن نکرده باشند و چون ایشان را گفته شود که مجلدی از اسما و یکی از افعال و یکی از ادوات و یکی از نحو و یکی از تصریف حفظ باید کرد تا واقف شود ... طبع او با حفظ کردن الف ندارد. نفره گیرد و طمع ببرد از تحصیل کردن آن و نیز قصور همت اهل روزگار پوشیده نباشد و شرط شفقة آن باشد که تکلیف اهل روزگار، آن کنی کی طبع ایشان آن را قبول کند. این کتاب ... افعال و ادوات جمع کرده شد مبوب بر حروف ... حفظ آن آسان باشد. چه بهر حال چون بابی می‌خواند داند که چه حرفست. و پس از آن چه ترتیب است و اگر نیز حفظ نکند و کلمتی از عربیة بر وی مشکل شود سهل و آسان بسر آن شود و در هر بابی صحیح بر ترتیب آورده شود پس مضاعف و پس معتل با مراعات اجوف و منقوص و بنات واو و بنات یا الا افعال لفیف که ... آن کرده نشد از اندکی و بناء ( فعل بکسر در منقوص که بنات واو و یا در آن یکسان است و فرق را فایده ی زیادتی نیست و اگر در موضعی این ترتیب نباشد در لفظ آنچ در ... بر کیفیة آن ذکر کرده شد و چند کلمات بی ترتیب در اواخر ابواب گفته شود و مقصود آن است تا جوینده در موضع خویش طلب کند و چون نیابد جمله باب بخواند و خواندن آن نیز از فایدتی خالی نباشد چه در همه حال مقصود ترغیب طالب این فن است و تیسیر مطالب وی و نیز از جهة آنک تا اگر بعضی از ائمه یا از ادبا خواهند که چند الفاظ دیگر به این کتاب الحاق کنند ... و کتب در تراجم قرآن بسیار است اما در جملگی آن چون کسی کلمه جوید کی او حافظ قرآن نباشد دشوار بسر آن تواند رفت و درین کتاب آسان بسر آن توان شد ... پس این حال اقتضای آن کرد که مفرد مجموعی در تفسیر غرائب احادیث رسول صلى الله علیه و آثار صحابه و تابعین رضوان الله علیهم اجمعین هم بر حروف معجم آورده شود بر طریق صنعت (اعلال) لغة و الحاق کرده شود به آخر آن، و این کتاب نام کرده شد «الملخص فی اللغة مع الوفاء بترجمة ما فی القران و الحاق غرائب الاحادیث بترجمتها به بتتمة النحو و التصریف ... و چون این فن را گریز نیست از نحو و تصریف از هر یکی چند اوراق در بیان قوانین و اصول آن آورده شد هم به زبان پارسی تا بر طالب مبتدی دشخوار نشود ... و فنون علوم دیگر از معرفة شعر و ترسل و انواع حساب و طب و نجوم و علوم شرعیات از کتاب «افانین العلوم و امانی ذوی الفهوم» که کمابیش سی فن در آن از علم جمع کرده شدست طلب کند اگر او را نشاط باشد، و این «ملخص» هم از جمله آن کتاب است ... و عبارت کرده شد ترجمه آن بپارسی یی کی همه کس حقيقة آن بداند. چه بیشتر کتابها که مترجمند بپارسی، زبان اهل قطری است و بر اهل دیگر اقطار مشکل می‌شود دانستن آن؛ انجام: از قافیه نگاه می‌دارد و هم آن قافیه باز می‌آورد و الله اعلم. تمت الملخص خط: نسخ، بی‌کا، تا: ذیقعده684ق؛ مصحح، نام کتاب و مؤلف در صفحه عنوان درج شده و دو بیت عربی در وصف کتاب از مؤلف آمده است: «جمعت کتابا لکم فی الادب ×× و لخصت فی ذاک لسن العرب / خذوه بقوتکم و احفظوا ×× و غوا (کذا) یکفکم من صنوف التعب»؛ یادداشت هبه نسخه به «ابنی شیخ محمد» دیده می‌شود؛ جلد: تیماج، 115گ، 20سطر، اندازه: 12×20سم [ف: 30-144]