مطول (ترجمه)

1. تبریز؛ تربیت؛ شماره نسخه: 40 این کتاب ترجمه مطول یا ترجمه شرح تلخیص است به فارسی و احتمال زیاد بر این است که ترجمه مطول باشد متأسفانه از اول کتاب سه و چهار ورقی افتاده و مترجم آن و تاریخ ترجمه معلوم نشد. و از فهرست‌هایی که در دسترس نگارنده بود در هیچیک اشاره‌ای بر این که یکی از شرحهای مفتاح العلوم به فارسی ترجمه شده باشد برنخوردم برای آشنایی خوانندگان به طرز انشاء آن چند سطری از کتاب در اینجا آورده می‌شود. در صفحه اول این نسخه: «و مخالفت قیاس آن است که کلمه بر خلاف قانونی باشد که از تتبع لغت و صرف مستفاد است چون اجلل بدون ادغام در این قول شاعر که الحمدلله العلی الاجلل انت سلیل الناس ریا فاقبل یعنی شکر مرخدای بزرگی را گویم که تو پادشاه مردمی ای ریا و ریا نام مردی است از پادشاهان عرب، چه قاعده در مفردات کلام عرب آن است که هر گاه دو حرف از حروف کلمه از جنسی باشد اول آن را ساکن و در ثانی ادغام کنند و اگر گویی که ابی یابی نیز باید غیر فصیح باشد چه این بر خلاف قاعده کلمات عرب است زیرا که فتحه عین در فعل مضارع مفتوح العین مشروط است به اینکه عین الفعل یا لام الفعل او حرف حلق باشد و حال آنکه در قرآن مجید واقع است جواب می‌گویمکه ابی یابی اگر شاذ و خلاف قاعده است اما شاذی است که در کلام فصحاء وبلغا واقع است پس گویا که از قاعده مستثنی است و مخل فصاحت نیست ...(بعد از چند صفحه) (الفن الاول) فن اول در بیان علم معانی است و آن اصول و قواعدی است که از تتبع آنها ظاهر می‌شود احوالات لفظ عربی چنان احوالی که رعایت آن موجب مطابقت لفظ به اقتضای حال بوده باشد بدان که لفظ عربی را احوال مختلف می‌باشد که بعضی از آنها عارض بنای کلمه می‌شوند و آنها در علم صرف دانسته می‌شود مانند اعلال و ادغام و التقاء الساکنین و امثال آنها و بعضی دیگر عارض کلمه می‌شوند من حیث الاعراب و البناء چون رفع فاعل و نصب مفعول و مانند آن و آنها در علم نحو مذکور می‌گردد و بعضی عارض می‌شوند بجهة رعایت مطابقت کلام با مقتضای حال مانند ذکر و حذف و ندیم و تأخر و اشباه آن و آنها در فن معانی دانسته می‌شود انتهی»؛ خط: شکسته ریز، بی‌کا، تا: 1096ق؛ محشی با جمله «منه سلمه الله» و در بعضی ها «منه عفی»؛ 17سطر، اندازه: 9×14سم [ف: - 230]