المثلث فی اللغة

2. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: 1805/45 آغاز: هذا كتاب مثلث اللغة على اسماء متفقه كتابته و مختلف معناه على الوجوه الثلث من الكسر و الفتح و الضم. الغمر بالفتح آب بسیار ... بالضم غافل و ابله الحجر بالفتح دامن پیراهن؛ انجام: ابن عمه لحاقها هو قاعس هو جار و بارد ... هو خوان بران هو جامع نافع حبذا انت و شبذا هو حس بس هو حقیر فقیر محمد بن مستنیر بن احمد بصری ( م- 206) معروف بقطرب نخستین کسی است که پاره لغات مثلث (که حرف اول آنها با دو حرکت خوانده می‌شود) رساله پرداخته است در اینکه این رساله در اصل به نظم یا به نثر بوده سخن است و آنچه مسلم است به وسیله مترجمان و شارحان تصرفات بسیار در وضع آن شده، در کتابخانه سپهسالار یک نسخه از ترجمه مثلث قطرب موجود است که صدر آن با صدر نسخه حاضر کاملا مشابهت دارد (البته پس از اصلاح اغلاط عجیب نسخه ما)، در نسخه حاضر که بخشی است از مثلثات قطرب با ترجمه آن نام مترجم یاد نشده و برخلاف نسخه سپهسالار لغات فارسی زیر لغات عربی قرار نگرفته است و نیز مطلب با کلمه «غمر» شروع می‌گردد (در نسخه سپهسالار اولین ماده «اثر» است)؛ خط: نسخ، بی‌کا، تا: با تاریخ 1079ق؛ در صدر نسخه ما دو سطر به عربی با مرکب سیاه و قرمز نوشته شده که پس از اصلاحات فراوان چنین خوانده می‌شود: «قال الشيخ قطرب احمد البصرى هذا كتاب المثلث الفته على اسماء متفقه كتابتها و مختلف معناها على الوجوه الثلاث من الكسر و الفتح و الضم»، آنچه در صدر نسخه سپهسالار(به نقل آقای ابن یوسف) نوشته شده نیز غلطی دیگر است شبیه به این غلط، نسخه ما ازنسخه سپهسالار نوتر است (نسخه سپهسالار مورخ 928) اما اصالت لغات فارسی آن بیشتر حفظ شده، خلاصه کلام اینکه این دو نسخه جز در ترتیب اختلاف اساسی دیگر ندارد جز اینکه در آن نسخه گاه کلمات فاسی نوتر شده. مثال: در معنی کلمه «اثر» در نسخه ما (در اواسط رساله) چنین آمده: اثر بالفتح روایت کردن حدیث، بالکسر رفتن از پس چیزی بالضم نشان و در نسخه سپه (در آغاز آن نسخه) چنین است: اثر: روایت کردن، اثر: رفتن از بعد چیزی، اثر: نشان. نسخه ما گویا ناقص است و گرد آورنده دفتر چند سطر زیر عنوان «لغات متضاد» و «لغات مثنی» بر آن افزوده بدون آنکه پایان مثلثات را آشکارا سازد؛ جلد: تیماج، 3ص (319-321)، 25سطر، اندازه: 21×34سم [ف: 9-365]