لغت

12. تهران؛ سپهسالار؛ شماره نسخه: 16 آغاز: قسمت اول: بسمله آلا، آسا، آوا، آشنا، آشنا، آسیا الخ.قسمت دوم: بسمله اسا بكسر الف به معنی خمیازه و به معنی شبه و نظیر هم آمده؛ انجام: یمنی دست راست و قسم و میمنت، یتامی یتیمان، یتمطی خرامان می‌رود. لغت فارسی و عربی کتاب موجود مشتمل بر لغات عربی و فارسی می‌باشد که به ترتیب اواخر آنها مرتب گردیده و فارسی و عربی آنان از یکدیگر مجزی و فرهنگ تازه ای است، مؤلف پس از این که کلمات و لغات را از الف تا یا منظم نموده دوباره یک به یک آن لغات را ذکر وبه شرح وبیان آنها پرداخته و برای اثبات معنی مذکور شعری از یکی از شعرای معروف شاهد آورده واشعار: ابن یمین، خاقانی، دقیقی، فردوسی، سید حسن غزنوی، رشید وطواط، آذری، مجد همگر، سعدی، مولوی، اسدی، امیر معزی، انوری، عمادی، کمال اسمعیل، خواجو کرمانی، حافظ، اوحدی، امامی هروی و بسیاری دیگر از متقدمین و متأخرین به استشهاد در آن دیده می‌شود و از اشعار صبا ملک الشعرا متوفی به سال 1238 و میرزا ابوالقاسم قائم مقام متوفی به سال 1251 و میرزا محمد تقی علی آبادی صاحب تخلص متوفی به سال 1256 و محمد حسین عندلیب تخلص پسر ملک الشعرا در آن مکرر دیده شد، در اول و آخر کتاب مؤلف نامی ازخود نبرده و در ذیل مطالب کتاب هم با جستجوی زیاد اثری از وی پیدا نشد، بالای صفحه اول ودوم نسخه نوشته شده: «این مسوده باطله کتابست خدمت قبله گاهی حکیم باشی دادم که اگر لغتی ضرور شود دراینجا پیدا کنند تا کتاب صحیح شود انشاء الله واین را در آب بشویند و صحیحش را نگاه دارند و شرط کردند که احدی از روی آن ننویسد که ناقص است و بدنامی کتاب صحیح»، پشت صفحه نخستین از طرف اعتضاد السلطنه چنین نوشته‌اند: «هو کتاب در لغت است شخصی جمع کرده است چون زحمتی در جمع کردن آن کشیده و گفته است به آب بشویند از بابت کثرت زحمت او شایسته نبود محو شود در کتابخانه مبارکه نواب مستطاب اشرف والا شاهزاده اعظم افخم اعتضاد السلطنه وزیر علوم و معادن دام اقباله ضبط شد فی شهر رجب 1297».از قرائن بالا به دست می‌آید که تألیف این کتاب در اواخر قرن سیزدهم هجری و درهنگام پادشاهی ناصرالدین شاه انجام پذیرفته است و درالمآثر والآثار چهار نفر به عنوان حکیم باشی معرفی شده‌اند: 1. درص 203 می‌گوید: میرزا محمد حسین طبیب کاشانی از حکیم باشیان مشهور این عهد جاوید مهد است، 2. ص 210 نگاشته: میرزا ابوالفضل طبیب کاشانی مقیم دارالخلافه از حکیم باشیان معتبر بود الخ، 3. ص 219 نوشته: میرزا محمد حکیم باشی شیرازی درایران چنان است که ارسطو در یونان معالجاتش به نتائج دم عیسوی می‌ماند الخ. (این حکیم باشی جد پدری جناب آقای حکمت وزیر معارف است)، 4. محمد قبلی که درص 173 و 174 در ذیل خلاصه عباسی به شرح حال وی پرداخته ایم. و نیز در ص 202 الماثر والآثار نگاشته شده: «میرزا عبدالمطلب کاشانی مشهور به ادیب درشعب ادب وعلم طب رنج بسیار برده وخون جگر خورده و درفن ادب واحاطه به لغت عرب و تفسیر و طب مسلم است»و در کتاب مذکور که شامل حال دانشمندان چهل سال اول سلطنت ناصرالدین شاه می‌باشد جز عبدالمطلب درفن ادب و احاطه به لغت کسی معرفی نشده بنابراین به احتمال قوی این کتاب تألیف وی باشد و حکیم باشی مذکور که مؤلف نسخه، کتاب خود را پیش او فرستاده بایستی میرزا محمد حسین باشد که مقیم طهران و تا هنگام تألیف المآثر والآثار زنده بوده است؛ خط: نسخ، بی‌کا، تا: قرن 13؛ از قرائن به خوبی واضح می‌شود که خط مؤلف می‌باشد و تألیف آن خاتمه نیافته؛ واقف: سپهسالار؛ 149ص، 17سطر، اندازه: 22×33سم [ف: 2-263]