کلیات

39. تبریز؛ تربیت؛ شماره نسخه: 114 بی‌کا، بی‌تا؛ افتادگی: انجام؛ این دیوان جامی یک مزیتی دارد و آن عبارت از پنج صفحه دیباچه علیحده است که در اول این کتاب دیده می‌شود، چون مولانا جامی دیوان اول خود را در دوره سلطنت ابوسعید کورکان (863-873) تألیف و در دیباچه نام همان سلطان را نثراً و نظماً ذکر می‌کند که صاحب حبیب السیر هم می‌گوید: «مولانا دیوان اول خود را در زمان سلطان ابوسعید ترتیب داده و بتألیف بعضی رسائل تصوف در همان زمان پرداخته» بعد از قتل سلطان ابوسعید که در سال 873 به امر اوزون حسن ترکمان آق قویونلو در آذربایجان اتفاق افتاد و سلطان حسین میرزا بایقرا در هرات به تخت سلطنت نشست مولانا جای همان دیوان را تجدید ترتیب داده و دیباچه ابوسعیدی اولی را حذف کرده و مجدداً دیباچه قدری مفصل‌تر از اولی نوشته و بعد از حمد خداوند و نعت حضرت رسول به مدح سلطان حسین بایقرا پرداخته و این ترتیب در سال 884 بوده که در آخر دیباچه تاریخ را بدین طرز می‌نویسد: «بادل گفتم کای بصفا گشته سمر×× هستی صدفی پر از گهر چیست خبر/ از گوهر سال نظم این عقد درر×× بر روی صدف نهاد یکدانه گهر»، و چنین به نظر می‌رسد که آن دیباچه اولی (ابوسعیدی) فقط در آن نسخه ها بوده که قبل از سال 884 استنساخ و منتشر شده و کمیاب و نادر است و شاید هم این نسخه منحصر به فرد باشدکه استاد محترم جناب آقای حکمت دام بقاه که در شرح حال جامی بذل جهد فرموده و نسخه‌های متعدد از دیوان جامی در دست داشته‌اند در صفحه 21 تألیف نفیس خودشان چنین می‌نویسند: «از آثار جامی تألیف کتابی بنام سلطان ابوسعید بنظر نرسید» و همین دیوان غیر از دیباچه مخصوص خود که در 884 تألیف شده دیباچه ابوسعیدی را هم تذهیب شده نگاهداشته و دیباچه ابوسعیدی بدین نحو شروع می‌شود: «موزون ترین کلامیکه غزل سرایان انجمن انس و محبت و قافیه سنجان نشیمن عشق و مودت بادای آن زبان بگشایند حمد و ثنای ... الخ» و پس از حمد و ثنا و نعت حضرت رسول شرحی در توصیف کلام موزون و فضیلت شعر چنین گوید: «و چون این بنده قلیل البضاعة و کمینه استطاعت را از این مقوله نظمی چند دست داده بود و تسوید ورقی چند اتفاق افتاده و جمهورنا نام از خواص و عوام آنرا به سمع رضا استماع می‌نمودند و به حسن اصغا تلقی می‌فرمودند مناسب بلکه واجب چنان نمود که خلعت قبولش به طراز عرض بر جناب شهریاری مطرز شود و خطبه کمالش بنعت و نام خجسته فرجام حضرت سلطنت شعاری مشرف و معزز گردد؛ زانکه نقد سخن در این بازار×× گر چه باشد چو زر تمام عیار / نرود همچو نقدهای روان×× تا نباشد بر آن ز سکه نشان / سکه آن اگر نه ای آگاه ×× نیست الا قبول حضرت شاه / شاه روشن ضمیر صافی دل×× حامی حق و ماحی باطل / معدن عدل و منبع انصاف ×× مخزن فضل و مجمع الطاف / شاه سلطان ابوسعید که هست ×× آسمان پیش قصر قدرش پست»، و دیباچه را بادعای سلطان ختم می‌نماید، و عین همین منظومه در سایر دیوان‌های جامی هم ضبط شده ولی نه در دیباچه بلکه در ضمن مثنویات؛ مجدول، دارای دو سرلوح ظریف بسیار عالی [ف: -150]