کشاورزی

1. تهران؛ نوربخش؛ شماره نسخه: 867/1 آغاز: و بعد این رساله ای است در علم زراعت و حراثت و احکام دهقنت و آنچه در این باب بود از خواص و نوادر اگر چه اطناب لایق این کتاب نیست ولیکن ... بعض فضیلت این علم باز نموده شود تا دهقان را بدان فائده رسد و آن چه در این باب ناگریز است به حسن اعتقاد سعی نمایند نقل است که حضرت رسول (ص) فرمود ... هیچ مردی از امت درختی ننـشاند مگر آن که از میوه آن درخت فائده به آدمی یا مرغی یا جانوری رسد؛ انجام: اگر خواهی که بر میوه ها نقش کنی یا نامی بنویسی به زنگار بنویس و چون خشک شود به دست فرو فشارد و بگذارد تا بزرگ شود و برسد آن نقش نیکو آید. اگر ذنب است در زیر آستانه در نهی موشان از آن خانه بگریزند. تمت هذه الرساله ... فی سنه 1036 (1036ق) در مدرسه رفیعه عالیه شیراز. پس از رقم کاتب در حاشیه ذیل صفحه این یادداشت دیده می‌شود. «ورود اقل خلق ... محمد رضا ابن مرحوم صاحبی ام خواجه محمد حسن در شیراز یک‌شنبه هشتم شهر ذیحجه ... که عید غدیر باشد سنه 1255 ... 1257 در حضرت محمدیه قلمی شد رساله در علم «زراعت و حراثت و دهقنت» با نثری کهن در دوازده «باب»، مؤلف در دیباچه کتاب سخنانی درباره ارزش‌ها و فوائد کشاورزی و دهقانی از احادیث و اقوال بزرگان و از آن جمله از «سید امام اسماعیل گرگانی» می‌آورد و در پایان دیباچه فصلی است به عربی در این باب و مؤلف پیش از شروع در آن گوید «فصلی به فصاحت حجازی درین معنی بنویسم تا اگر فاضلی هنرمندی را چشم بر این کتاب افتد بی نصیب نباشد و ملامت نفرماید «الفلاحة و الحراثة و الزراعه من قبیل واحد»پس از پایان فصل عربی فهرست ابواب کتاب را چنین می‌آورد: باب 1. بیان کردن اوقات کشتن غله و رز و درخت و حبوب، 2. در دانستن زمین نیک و بد و میانه، 3. رسوم زراعت غله و تخم و حبوب و نگاه داشتن تخمها از آفت، 4. در کشتن درختان و ترکیب کردن و آفت‌های آن زائل کردن، 5. رسوم کشتن پالیزها و تره زارها، 6. در حیل‌هایی که ملخ و کرم را از کشت باز دارد و آفت برگ درختان و رزان را زائل کند، 7. در علم رزبانی و باغبانی، 8. در حیلها که متقدمان کرده‌اند در بازداشتن سرما و آفت یخچه از کشت و باغ و رز، 9. در دفع کردن پشه و مگس و زنبور و کیک و مور و موش، 10. در نگاه داشتن غله در انبار تا دیوچه در آن نیفتد، 11. در معرفت چهارپایان که دهقانان را از دانستن آن گریز نباشد، 12. در تفاریقات و نوادر از هر جنسی و نوعی. در باب 11 مؤلف می‌گوید: «در تاریخ آل ناصر بوالفضل بیهقی آورده که در غزو سومنات من حاضر بودم که سلطان حصاری را در بندان کرده بود و به گرفتن نزدیک آورده بعد از چهل روز زنی برهنه و مویها باز کرده بر بالای حصار آمد به یک دست نقاره گرفته و به یک دست جاروب و جاروب را بر نقاره می‌زد و در وی سلطان می‌افشاند و سلطان در آن می‌نگریست و اثری و تکسری در او پدید می‌آمد تا تب گرفت بترسید و از آنا جا برخاست»، در باب 12 آورده: «درازترین درختان به مدت عمر درخت زیتون است و سه هزار سال می‌بدارد و به فلسطین باشد دیگر دار پرنیان خود می‌روید و او را تخم و نهال نباشد ... اگر ادیش بجوشانی و به موضع (که) ایجاز (کذا) باشد ایحاز برنیاید و اگر ایحاز را بجوشی و آن آبرا بر چوبی کنی که او پیش باشد و برو مالی ...»؛ خط: نستعلیق، بی‌کا، تا: قرن 11؛ کاغذ: اصفهانی، جلد: مقوا، 20گ (1-20)، اندازه: 9×19/5سم [نشریه: 13-234]