فرسنامه

1. تهران؛ دائرة المعارف؛ شماره نسخه: 2171-عکسی آغاز: چون بس عیب کاهها و بندهای اسب. آغازبخش دوم: کتاب البيطره. بسمله. حمدله. صلاة. این کتاب بیطره است و در آن (چنین) کتاب یاد کنیم علتهاء اسب و علامت دردها و معالجت ان که بر جه شق باید کردن، و مفصل کرده ایم تا بر خواننده آسان باشد. اما عیبها که در آفرینش بود و مادرزاد، آن است که هر اسبی که ما در اول یاد کردیم که ختر (؟) کدام است و عیب کدام؛ انجام: انجام (بخش یکم): بس ما انچ داشتیم درین باب بتمامی یاد کردیم. و این آخر کتاب است از شناختن [...] و عیب کاهها و علف دادن اسب که یاد کردیم. اکنون بس از این کتاب بیطره یاد کنم انج دیده و شنوده و از خود دانم ان شاءالله تعالی وحده؛ انجام بخش دوم (افتاده): بس سر که کنی با او سایده و بر و کشای. از ناشناس، از قرن 9ق به آن سو. در دو بخش: یکم اسب‌شناسی و دوم درمان اسبان که خود از این یکی به بیطره یاد کرده است. بخش یکم با سربندهای «فصل» است بی شماره، دوم به ترتیب نام بیماری‌هاست، بی ترتیب الفبایی. ما «فرس‌نامه» محمد فرزند محمد از قرن 8ق را می‌شناسیم، که برای امیر «سیف الدین نصرة بن ملک شهریار شهید مظفرالدین باکالیجار» (733-775ق) ساخته شده است، که نیز در دو بخش است به گونه بالا، اما آنجا هر یک بخش بخش‌بندی «باب» و «فصل» دارد. (نک: آیینه پژوهش س 7ش4، 1375خ ص 76، گفتار خانم رضوان مساح؛ فهرستواره) و دیگر «فرس نامه» است از همان روزگاران، که به علت افتادگی دیباچه شناخته نشده و در مجموعه‌ای به نام «دو فرس نامه منثور و منظوم» به کوشش دکتر علی سلطانی گرد فرامرزی زیر نظر دکتر مهدی محقق، تهران، 1366ش چاپ شده است (ص 13-124). نسخه در دست از آغاز و انجام افتاده، با چاپ فرامرزی - محقق سنجیده شده هر چند نزدیکی‌هایی که لازمه یکی بودن موضوع و روزگار نگارش است، میان آن دو هست ولی یکی نبودند. اینک نمایه بخش یکم: فصل در بدید کردن عیب ها (ص 1)، فصل آنج دلیل کند بر نیکی اسب و آن شش چیز است (ص9)، فصل اندر یاد کردن علت‌ها که در اسب پدید آید (اول سنگی بود که بر سینه اسب و بر زانو پدید آید)، فصل در شناختن دندان اسب و صفت و حال‌ها که بدیشان پدید آید (ص 13)، فصل اندر یاد کردن کره که چگونه باشد از آن وقت که بزاید تا بفشارج (16)، فصل در آن میان نر و مادیان مخالف است (ص 20)، فصل اندر فحل افکندن بر مادیان (21)، فصل اندر انک اسب را جون جو خواره باید کردن (22)، فصل اندر ریاضت کردن (30)، فصل اندر یاد کردن که اسب از چند گونه است (41)، فصل اکنون یاد کنیم اسبان خراسانی از چند گونه اند و هر یکی جه کار شایند (47)، فصل اندر بیدا کردن که اسب دونده را چگونه باید شناختن (64)، فصل اندر بدید کردن و شناختن دوندکی اسبان (66)، فصل اندر خصی کردن اسب (69)، فصل اندر یاد کردن اسب حرون و جکونکی آن از هر موضوع (72)، فصل در یاد نمودن اصل اسب تازی (75) فصل اندر یاد نمودن و یاد کردن که منع الرکاب جند وجه است، آنج علاج بذیرد و آنج نبذیرد (82)، فصل در بیدا کردن اسبانی که که نازک لکام باشند و عالج آن (ص 88)، فصل اندر باز نمودن نشانها (چنین) هر اسب (90) ... و می‌رسد به: فصل در بیدا کردن نیکی و دوندکی اسب (ص 125)، سپس بخشی که در نسخه بیطره نامیده شده است. که بخش‌بندی ندارد و هر بند با نام یکی از بیماری‌های اسبان آغاز می‌شود بی ترتیب الفبایی، علامت و صفت و درمان: العمی (کوری)، قطع اللسان، قلع اسنان، اعصاص، روغان، منع الرکاب؛ خط: نسخ و نستعلیق، بی‌کا، تا: قرن 9؛ افتادگی: آغاز (بخش یکم افتاده) و انجام؛ روش کهن (ک = گ، ج =چ، ذ=د، و جز آن)، گویا در میانه افتادگی ندارد؛ وقف‌نامه بر گروه شیخیان کرمان، با امضای محمد بن کریم در شهر کرمان، 1289ق؛ 210ص، 21-20 سطر (13×21)، اندازه: 21×30سم [عکسی ف: 1 - 284]