عروض و قافیه

1. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: 3555/4 آغاز: دادست مرا خدای توفیق ×× چون صبح دمم بهر تصدیق / مفعول و مفاعلن فعولن ×× داناست ابوالعلا بتحقیق از ابوالعلاء، نخست 5 دو بیتی است در قاعده تقطیع و بیان اوزان و بحور و زحافات شعر هر رباعی در ذیل عنوان یکی از بحرها و گاه پس از رباعیات تحقیق در فن عروض و تقسیمات و تعلیم شیوه تقطیع، و پس از آن فن قافیه به نثر با درج شواهد منظوم از سرودهای مؤلف. نام بوالعلا در اکثر رباعیات و ابیات شاهد تکرار می‌گردد. وی در رباعیات گاه خود را شاه سریر سخن، شاه جهان فضلا، تملک خمیر شاعری و یا با جملاتی دیگر تفاخرآمیز خوانده. تعداد رباعیات 34 و تعداد مفردات 4 در تعریف بحر رمل می‌گوید: بدانک چابک سواران سخن را بحر رمل و اوزان او میدان گاه گشاده است و جلوه جای خوش است و رمل از روی لغت بشتاب رفتن را گویند و از این بحر دو وزن ملایم طبع خیزد اول رمل مثمن سالم (متال): بس که هر ساعت کند باد صبا عنبر فشانی ×× خاک بستان روح پرور شد ز آب زندگانی / فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن ×× بوالعلا شاهست یا بی شاهی از وی جاودانی، در آغاز بخش عروض می‌گوید: بدانک عروض میزان شعر است که بدان صحیح از مکسور توان دانست. در آغاز قافیه می‌گوید: بدانک قافیه از پس در آمدن باشد و هر آئینه دو حرف یا سه چهار یا پنج حرف که در آخر شعر آید ... بدانکه نام قوافی هشت است ... در پایان رساله از شعری که «در شروان جهت اسکندر محمود آبادی غفرالله له گفته بوده یاد کرده است، پشت برگ آخر (که شاید صفحه آخر رساله باشد) عیوب قوافی به صورت چلیپا و غیرمنظم نوشته شده برای مثال شایگان این شعر را از کمال اسماعیل آورده است: «گرچه عیب بیت باشد شایگان در قافیه ×× شایگانی را که من آرم در آن عیبی بدان / زانک این قدرت مرا باشد اگر خواهم نهم ×× گنج باد آورد معنی در حروف شایگان» و زیر آن بقرمز با همان قلم نوشته «تمت کتاب العروض بعون الله الملک الوهاب»؛ کا: درویش محمد، تا: قرن 9؛ 13ص (462-474)، 18 سطر، اندازه: 16×25سم [ف: 10 - 1518]