صحاح العجم

6. تهران؛ لغت نامه دهخدا؛ شماره نسخه: 85/2 آغاز: برابر؛ انجام: نهره ییوق. نیزه سکی. چلبی از «صحاح العجم» یاد کرده و گفته که آن به ترتیب صحاح جوهری و بر حسب حروف تهجی است و دو مختصر دارد: دیرینه و نو: یکی از هندوشاه نخجوانی، و دیگری صحاح عجمیه فارسی محمد بن پیر علی بیرکلی (- 981) است. گویا چلبی از مختصر دیرینه صحاح الفرس شمس الدین محمد بن فخرالدین هندوشاه نخجوانی منشی ساخته 728 را خواسته است (مقدمه لغت نامه ص 187؛ فرهنگ نویسی در هند ص 265)، ریو (ص 790) از نسخه ای از صحاح عجم (ش 5464/2 Harl) یاد کرده و در بادلیان هم سه نسخه هست: ش 1681 مورخ 913 و 1682 مورخ 1037 و ش 1683 و آن فرهنگ فارسی است به عربی با ترجمه‌های ترکی و دو بخش است: اسماء و افعال با یک تتمه در دستور زبان فارسی به نام القواعد و الامثلة. در فهرست آقای سعید نفیسی مندرج در مقدمه لغت نامه دهخدا (ص 182) از فرهنگ فارسی صحاح العجم شیخ یحیی آمری روی قرشی یاد شده است. نسخه ما فرهنگی است فارسی به ترکی به ترتیب تهجی با عنوانها باب برای حرف آخر کلمات هر یک چند فصل برای حرف نخستین. در صفحه عنوان آغاز مجموعه این کتاب «اقنوم اللغة» دانسته شده است. ولی آغاز این نسخه با آنچه چلبی برای اقنوم اللغه آورده و در الذریعه (276: 2) نیز یاد شده و در فهرست بادلیان (ش 1686) به نام اقنوم عجم آمده است یکی نیست. اقنوم عجم باید به ترتیب حرفهای نخستین کلمات باشد در باب‌ها و هر یکی از آنها در سه فصل برای فتح و کسر و ضم. نسخه اقنوم عجم بادلیان را علی بن عبدالکریم در ادرنه در ع 898/1 نوشته است. پس اقنوم اللغه یا اقنوم عجم باید پیش از این تاریخ یا در همین سال سال ساخته شده باشد. نسخه ش 2422 پاریس در قرن 10 نوشته شده؛ خط: نسخ ترکی، بی‌کا، تا: قرن 11 و 12؛ افتادگی: انجام؛ جلد: تیماج سبز، قطع: ربعی [نشریه: 3 - 42]