شرح نصاب الصبیان

50. تهران؛ سپهسالار؛ شماره نسخه: 92 آغاز: مشهور به کنیت بود وغرض از نام امتیاز است پس به چیزی که سخت امتیاز حاصل شود اولی بود بذکر و دیگر آنکه نصر دلالت بر نصرت می‌کند (کذا) پس چنان است که مصنف می‌گوید اللهم اجعلنی نصیراً للصبیان الخ؛ انجام: و الخیاض من باب نصر یعنی در آب شدن و در کاری شروع کردن و الغیل بفتح الغین المعجمه و سکون الیاء التحتانیه. این شرح یکی از شروح خوب نصاب است ولی بدبختانه صفحه اول و قسمتی از آخر آن افتاده و نسخه دیگری از آن را هم سراغ نداریم، لذا نام مؤلف را نمی‌توان به دست داد، از مطالعه نسخه هم مؤلف شناخته نشده، اما از قرائن معلوم می‌شود که هندی و حنفی مذهب بوده است. این کتاب طرز خاصی دارد و آن این است که مطالب مندرجه در دیباچه نصاب را یک یک به نام سئوال ذکر نموده و در تحت عنوان جواب به شرح آن پرداخته پس از آن معانی حروف را در تحت سه باب و هر بابی را مشتمل بر فصولی چند بدین گونه ذکر نموده: باب 1. مفردات، باب 2. مرکبات، باب 3. حروف عوامل. پس از این شروع به شرح قطعات کتاب یک بیت یک بیت نموده و پس از نخستین بیت هر قطعه بدواً آن را تقطیع می‌کند و آن وقت به شرح یک یک لغات مندرجه در آن می‌پردازد و گاهی معادل هندی آن را هم ذکر می‌کند. به مناسبت شرح بیت نخستین که مشتمل بر نام خدای تعالی می‌باشد منظومه‌ای در 102 بیت در بیان اسماء الله الحسنی از صدر الممالک نام نقل نموده و در ذیل بیت دوم 50 بیت راجع به معنی آسمان و زمین و خلقت آنها از پدر خویش آورده است. برای نشان دادن طرز کتاب قسمتی از آن را در اینجا می‌آوریم: بیت: «عرش» سقف و «بیت» خانه «کحل» سرمه «رمل» ریک «حسن» خوبی «قبح» زشتی «جاف» خشک و «رطب» تر. این شرح تقریباً دوازده برابر متن نصاب می‌باشد و چون اول و آخر آن افتاده و نسخه دیگری از این شرح به دست نیاوردم آغاز و انجام آن نقل نگردید؛ خط: نستعلیق، بی‌کا، بی‌تا؛ افتادگی: آغاز و انجام؛ نویسنده‌ای قسمتی از ابتداء شرح نصاب محمد بن فصیح دشت بیاضی را استنساخ و به آن ملحق نموده ولی با مطابقه با نسخه چاپ شده شرح دشت بیاضی دانسته شد که نویسنده تقلب نموده و این شرح غیر از آن است، آخرین بیت که در ورق آخر نسخه شرح شده هفت بیت به آخر قطعه 38 می‌باشد؛ به سال 1261 به نام شرح نصاب دشت بیاضی داخل کتابخانه اعتضاد السلطنه گردیده و به همین نام در دفاتر مدرسه ثبت شده؛ واقف: سپهسالار؛ کاغذ: دولت آبادی، جلد: تیماج، 119ص، 21 سطر، اندازه: 13×22سم [ف: 2 - 188]