شرح المواقف

1. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: 1265 آغاز: بسمله، قوله الحمد لله العلی شأنه، اقول صدر المصنف رحمه الله الکتاب بما يتضمن قاضی عضد الدین ایجی کتابی در کلام به نام «المواقف فی علم الکلام و تحقیق المقاصد و تبیین المرام» برای غیاث الدین وزیر خدابنده نوشته است. خود ایجی از همین مواقف گزین نموده «جواهر الکلام» نوشته است و آن را به نام وزیر غیاث الدین محمد بن رشید ساخته است. شیخ ابراهیم حلبی (م1190) آن را به نام «سلک النظام فی شرح جواهر الکلام» در 22 رمضان 1152ق گزارش نوشته است. علاء نبیهی علی بن محمد بخاری نیز بر آن گزارش دارد و در سپاهان در رجب 770ق آن را به انجام برساند. شمس الدین فناری نیز بر آن گزارش نوشته است (چلبی 410/1 و 563/2). حافظ شیرازی درباره مواقف چنین گفته است: «به عهد سلطنت شاه شیخ شیخ ابو اسحق ×× به پنج شخص عجب ملک فارس بود آباد / دگر شهنشه دانش عضد که در تصنیف ×× بنای کار مواقف به نام شاه نهاد» (تاریخ عصر حافظ دکتر غنی ص 119 و 125- فهرست سپهسالار 585/1). شوشتری در سرگذشت شمس الدین محمد آملی از این ایجی بد می‌گوید و از نکته‌ای یاد می‌کند که اسفرائینی در شرح آداب عضدی آورده است و آن کمک دوازده تن از شاگردان ایجی به اوست در نگارش‌هایش به نام «الزمرة الاثنی عشریة» که از آنها بوده‌اند تاج الدین عربشاه اندقانی و سیف الدین ابهری. شمس الدین یا شمس الائمه محمد بن بهاء الدین یوسف بن علی محمد بن سعید قرشی کرمانی بغدادی که در 26 ربیع الثانی 717ق زاده و در 69 سالگی در 16 محرم 786 درگذشته است و سیف الدین احمد ابهری شاگرد ایجی و محشی شرح مختصر عضدی نیز بر آن گزارش نوشته اند (روضات ص 715؛ ریحانة الادب 244/2؛ بروکلمان پیوست 211/2). همین شمس الائمه در کرمان شاگرد ایجی بوده و به حدیث و کلام و ادب آشنایی داشته است. اوست نویسنده گزارشی بر فوائد غیاثیه ایجی (گزیده‌ای از مفتاح سکاکی) در معانی و بیان به نام تحقیق الفوائد (چلبی 209/2) و گزارشی بر مؤلف او به نام الکواشف البرهانیة فی شرح المواقف السلطانیة (چلبی 337/2 که نمی‌گوید از کیست) و نگارنده النقوض (النقود) و الردود که گزارشی است بر شرح ایجی در 734ق بر مختصر منتهی ابن حاجب که پس از کواشف نوشته است (چلبی 538/2). چلبی در اینکه نگارنده النقود و الردود را اکمل الدین محمد بن محمود حنفی (م786) می‌داند سخنی درست نیاورده است (ص 1705 و 1707 همین فهرست). آقای ابن یوسف نیز (586/1) از او پیروی نموده است. در الدرر الکامنة (320/4) آمده که کرمانی نگارنده السبعة السيارة است در گزارش بر مختصر ابن حاجب و شامل هفت گزارش و او شاگرد پدر خود بوده است (نیز بغیة الوعاة سیوطی ص 120). این السبعة السيارة گویا همان النقود و الردود است در اجازه‌ای که همین شمس الائمة سنی به شهید یکم دانشمند شیعی در آغاز جمادی الاول 758 در خانه خود در درب مسعود بغداد داده است (ص 77 اجازت بحار؛ روضات 414). از این سه شرح بویژه همین کواشف یاد شده است. او به شهید اجازه روایت این سه کتاب را داده است و از آن برمی‌آید که او کواشف و دو گزارش دیگر را پیش از جمادی الاول 758 آغاز نموده است و نسخه ما که در روز دوشنبه نیمه ربیع الاول 767 به انجام رسیده اگر همان کواشف باشد در تاریخ اجازه در دست او بوده و به نگارش آن می‌پرداخته است. او در این اجازه از خود به «شمس الائمه» و از ایجی به «استاد الکل فی الکل» تعبیر نموده است. از این گزارش که نسخه‌ای از آن را ما داریم و اکنون گفتگو می‌کنیم نسخه‌ای از آن در کتابخانه آستان قدس هست (ش 151 مورخ - 771 فهرست آنجا 57/1) و به نام کرمانی دانسته شده و درست مانند نسخه ما است در آغاز. و نسخه دیگری هم (مورخ 10 صفر 776) در آنجا هست (ش 752 فهرست 194/4) که به نام ابهری خوانده شده و آن هم پس از خطبه که در نسخه ما نیست درست مانند همین نسخه ماست و در پایان هم همان تاریخ تألیف نسخه ما را دارد و در 10 صفر 776 در زمان شارح و شش سال پس از نسخه ما نوشته شده است. در فهرست آستان قدس (194/4) آمده که شارح ایجی را استاد می‌خواند. در نسخه ما هم از «مصنف و استاذ» یاد شده است و در مبحث اعجاز قرآن از مقصد 4 موقف 6 دارد «کما قاله الاستاذ منا» و می‌دانیم که سیف الدین ابهری نیز شاگرد ایجی بوده است. پس چنین تعبیری نمی‌رساند که این کتاب از کرمانی باشد. نسخه ما هیچ یک از سه نسخه گمنام فهرست طلس (ص 118) نباید باشد. در فهرست بروکلمان (209/2) از نسخه 748 یعنی جامع که گزارش سیف الدین ابهری است و نسخه موزه بریتانیا (پیوست 188) که گزارش علی بن محمد النبیهی است و گزارش بی نام دیگر یاد گردید و باید آنها را دید و با نسخه ما سنجید. در کتابخانه ملک گزارشی دیگری است بر مواقف (ش 1046) که آمیخته با متن و از آغاز کم دارد و چنین است: «[الثامن سبب الصبح كرة البحار ... كما تقدم] قال الفاضل الطوسی اذا قربت الشمس من الافق الشرقی» و بدین‌گونه انجام می‌یابد: «[فی معاملتهم خلاف] و الاطناب فيه [هو خارج عن فننا هذا و ليكن هذا آخر الكلام ... و ان عاملها بفضله و رحمته انه هو الغفور الرحيم]»، این گزارش پس از مقاصد تفتازانی (712-791) و طوالع بیضاوی (م 685) نوشته شده است و در آن دارد: «قال شیخنا الطیبی» و «استاذنا الطیبی» (م743). نیز در آن و از فاضل قشیری آمده که شیعی و سنی هر دو به خبر تمسک می‌کنند و آن را متواتر می‌دانند پس داوری میان آنها دشوار خواهد بود باز در آن از «شیخ تور پشتی» یاد شده است. شارح در نسخه ما از مقالات اسلامیین شیخ اشعری و از غزالی و امام رازی و از صاحب الاشراق و صاحب تجرید و مولانا الفاضل اثیرالدین ابهری و صاحب طوالع و آمدی و از مصنف و مختصر حكمة العين او و استاذ و صاحب التلخيص يا تلخيص المحصل و الحاكم صاحب المختصر و المنتفى و شرف الدین مراغی یاد می‌کند و از رشید وطواط برهانی برای تناهی ابعاد می‌آورد. در آن دارد: «قد نبهنا على مثل هذا في بحث الدلالات في شرح المطالع» (9ر)، [نسخه‌ای دیگر از این شرح نیز در فهرست مرعشی 346/37 با تاریخ کتابت اواخر قرن 8 معرفی شده که آن هم به کرمانی نسبت داده شده است]؛ خط: نسخ ریز، بی‌کا، تا: چهارشنبه 15 شوال 770ق؛ کاغذ: سمرقندی، جلد: تیماج سرخ، 339گ، 31 سطر (13×20/5)، اندازه: 17×25سم [ف: 7 - 2744]