دیوان مشرقی شیرازی

1. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: 3069 آغاز: دیباچه دیوان: هو. بسمله. فهرست کلیات زبدة المحققین و قدوة السالکین ابو العلا حکیم مشرقی شیرازی غفرالله ذنوبه و سترالله عیوبه الحمد الله رب العالمین ... یا ارحم الراحمین مقدمه فهرست محامد سرادقات جلال با افضال و دیباچه مشارق مشاهدات جمال با کمال صمدیت بی زوال موشح و مزین بطراز ظواهر جواهر لآلی کلام با نظام معجز قیام محمدت انجام حضرت کبریای معلای عظمای خالقی را ... سزاوار است؛ انجام: ور تو ازین پند نگردی بنام ×× پخته تو خام شود و السلام (تمت الکتاب بعون الملک الوهاب) از افصح المتکلمین و زبدة المحققین و قدوة السالکین جامع الکلام مولانا حکیم ابو العلاء مشرقی شیرازی، نزدیک به 23 هزار بیت و او خود این دیوان را در 1010 گرد آورده است (ص 11س17)، با دیباچه و فهرست کتاب‌ها و قصیده‌ها با شماره که به 130 می‌رسد از دیگری، آغاز دیباچه مشرقی: «دیباچه کتاب شمس المشرقین من کلام قدوة السالکین و زبدة المحققین ابو العلاء حکم مشرقی شیرازی. بسمله. الحمد الله رب العالمین از ازل تا بابد هر جا حمدی پسندیده و ثنایی برگزیده هست و بود و باشد سزاوار ذات مقدس معلای کبریای خالقی است که بقدرت شامله ازلی و بحکمت کامله لم یزلی هژده هزار عالم را از علوی و سفلی ... خلعت وجود و شهود داد»، انجام دیباچه: «از غیب و غیبت همه در بند چشم ولب ×× چون ختم کار تو بدعا یافت اختصار و صلی الله اللهم علی خیر خلقه ... کثیرا کثیرا». فهرست کتاب‌های نه‌گانه این دیوان: 1. شمس المشرقین (10-66) با دیباچه منثور شاعر که آن را به درخواست دوستی در مصلی فارس در آغاز ماه روزه 1010 به پیروی از تحفة العراقین سروده است. تاریخ پایان آن «سلخ صیام الف عاشر» است، آغاز کتاب: «هو. بسمله. کتاب شمس المشرقین من کلام افصح المتکلمین ابو العلاء حکیم جامع الکلام مشرقی شیرازی مقاله اول در توحید و خطاب با قباب و ذکر بعضی از حالات غریبه و ختم بر موعظه و تنبیه و تماثیل»، انجام: «از خالق و خلق آفرین باد ×× بر احمد و اهل بیت و امجاد. و صلی الله علی خیره خلقه و نور عرشه و مظهر لطف حقه محمد و آله اهل بیته اجمعین و سلم تسلیما کثیرا کثیرا»، 2. شبستان انس (67-131) در بحر بوستان به درخواست یاران و به نام شاه عباس در شش مقاله و ده باب (توحید، عدل، نبوت، امامت، معاد، صلوة، صوم، زکوة، حج، جهاد) و ده فصل. در هر بابی مقاله و فصل و تمثیلی هست. این کتاب هم دیباچه منثور دارد، آغاز کتاب: «هو. بسمله. و به نستعین دیباچه شبستان انس از کلیات افصح المتکلمین و قدوة السالکین حکیم جامع الکلام مشرقی شیرازی غفر الله ذنوبه حمد نامحدود و ثنای نامعدود سزاوار ذات اقدس صانعیست که شبستان جان واصفان حلیه جمال را به اشعه انوار آیه وافی هدایه «فلما تجلی ربه للجبل» منور گردانید ... هو. بسمله. کتاب شبستان انس از کلیات عارف دین حکیم جامع الکلام مشرقی شیرازی غفر الله ذنوبه و ستر عیوبه. بنام خداوند ارض و سما ×× که باشد مر او را پرستش سزا»، انجام: «بجز یاد احمد مکن ورد جان ×× چو نبود ترا کار با این و آن / درود زیادم ابر مصطفی ×× وزان پس باولاد آل تقا»، 3. مثنوی متفرقه (131-170) اخلاقی و چندین مقاله است و حکایات دارد، آغاز: «کتاب مثنوی متفرقه از کلیات افصح المتکلمین ابو العلاء حکیم جامع الکلام مشرقی شیرازی غفر الله ذنوبه و ستر عیوبه. به بسم الله کردم نامه آغاز ×× که از بسم الله آمد کار با ساز»، انجام: «همت از ارواح خاصان جو مدام ×× قصه کوته ساز اینجا و السلام»، 4. قصاید (171-482) عرفانی و اخلاقی است، آغاز: «هو بسمله کتاب قصائد از کلیات افصح المتکلمین و مفخر السالکین حکیم جامع الکلام مشرقی شیرازی غفر الله ذنوبه و ستر عیوبه. یا احد کارساز یا صمد بی ریا ×× انت کثیر النعم انت عظیم العطا»، انجام: «ختم سخن حمد خدا را سزد ×× شام و سحر از شکر مشرقی / ما و همیشه صفت شاه و آل ×× حفظ تن و ورد بر مشرقی»، 5. هفت بند در مراثی و ترجیعات (483-514) عرفان است و ستایش شاه عباس و الله وردی خان و شاه صفی و علی بیک قاضی دیوان اعلی و ولدان و حسن بیک و خالق وردی بیک، آغاز: «کتاب هفت بند در مراثی و ترجیعات افصح المتکلمین حکیم جامع الکلام مشرقی شیرازی غفر الله ذنوبه و ستر عیوبه واحسرتا که شمس و قمر در حجاب شد ×× ظلمت جهان گرفت و ممالک خراب شد»، انجام: «کام تو مشرقی از غنچه لبان شیرین شد ×× چون به شیرینی این غنچه لبان مشهورند»، 6. مقطعات (515-534) در ستایش شاه عباس و نظام شاه غازی و خان زمان و آصف الملک و تاریخ فتح لار و بحرین در 1001 و تاریخ آب چشپیر یا نهر عباسی (1001) و تاریخ تولد پسر محمد قاسم بیک در 991 و پسر خود شاعر به نام محمد حسین در 1037 و تاریخ مرگ رئیس شهاب الدین برادر وزیر جرون و تاریخ مرگ شریف قوام الدین حسین پسر خواجه محمد صحاف در 1007 و شرفا برادر شریفا پسر همین صحاف و تاریخ مسجد اهل بیت و مسجد قدیم در 1035 و تاریخ تولد پسر شاعر به نام محمد علی در 1022 و ستایش میر سید شریف گرگانی و تاریخ تولد پسر شاعر به نام محمد نبی در 1032، آغاز: «هو بسمله. کتاب مقطعات از کلیات افصح المتکلمین و مفخر السالکین حکیم مشرقی شیرازی غفر الله ذنوبه و سترالله عیوبه: علای دولت و دین نقد حیدر کرار ×× که با بزرگی او همسری نمی‌بینم»، انجام: «شنیدم که با مشرقی هاتفی گفت ×× بشهر ربیع اول اندر صبوحی / که تاریخ مولود فرزند اینست ×× محمد نبی قوت قلبی و روحی سنة اثنین و ثلثون الف 1032 از هجرت النبوی صلی الله علیه و آله و سلم»، 7. غزلیات (535-757) با تخلص مشرقی و به ترتیب تهجی حرف‌های پایان بیت‌های غزل‌ها، آغاز: «هو کتاب غزلیات از کلیات افصح المتکلمین و مفخر السالکین ابو العلا حکیم جامع الکلام حکیم مشرقی شیرازی: کنم سر دفتر دیوان شاهی ایزد دانا ×× که شایسته است او را حمد آمنا و صدقنا»، انجام: «گر مسلمانی مکن با چند دیو الفت اگر ×× تو چه دانی مکر این کافر نهادان مشرقی»، 8. رباعیات (757-796)، آغاز: «کتاب رباعیات من کلام افصح المتکلمین حکیم مشرقی جامع الکلام شیرازی غفر الله ذنوبه و ستر عیوبه: در بحر رباعی چو سخن ساز کنم ×× روح الله را بخویش دمساز کنم»، انجام: «من ترک می‌و عشق نگویم ترسم ×× کاخر سر من بر سر این کار شود»، 9. ساقی‌نامه (796-806) با مغنی‌نامه در پایان آن، آغاز: «ساقی نامه من کلام افصح المتکلمین حکیم جامع الکلام مشرقی شیرازی غفر الله ذنوبه و ستره عیوبه: آمدم از عالم عزلت بگوش ×× کز خم وحدت قدح می بنوش»؛ خط: نستعلیق، بی‌کا، تا: قرن 11؛ کاغذ: سپاهانی، جلد: تیماج تریاکی، 404گ، 23 سطر (7×18)، اندازه: 12×25سم [ف: 11 - 2008]