دیوان کاشف اصفهانی

تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: 2934 آغاز: بسمله. در مدح السلطان الاعظم ابوالمظفرشاه عباس الثانی خلد الله ملکه: افتاده است عکس جمالت بر آینه ×× یا گشته آفتاب ترا خاور آینه / آیات حسن جمله برو میکند نزول ×× روی تو هست مصحف و پیغمبر آینه / از عکس ناوک مژه جان شکار تو ×× از بیخودی بسینه زند خنجر آینه / یابد ز پرتو رخ چون آفتاب تو ×× هر دم حیات تازه چو نیلوفر آینه؛ انجام: بملا اقدسی عرب در نجف اشرف قلمی شد خلف سلسله زنجیر و چراغ دودمان مخزن (؟) مولانا اقدسی را مشتاقیم مخفی مباد که بعد از ترخنده‌های شاعرانه و تمسخرهای ستمظریفانه مزخرف ایشان مسموع شد نمیدانم بآب و رنگ کدام لفظ و معنی تحسین معنی و لفظ او کنم حقا که شیرینی الفاظش طعم حنظل بذایقه سخن سنجان بزم استعداد چشانیده و عرایس معانیش چون فراقتش (؟) خبر مرگ بمستمعان مجلس کمال رسانیده (افتاده). اسماعیل کاشف سپاهانی فرزند حیدر معمار شاعر غزل‌سرا و هجوگوی آزاده که داستان عشقبازی‌های خود را بی پرده در این دیوان آورده (ص 374) و از محفل شعرا و قهوه‌خانه‌ها و ربودن شاه عباس دوم معشوقه او را از دستش (375) یاد کرده و چندان ستایشگر و چاپلوس نبوده است. او در این داستان از میر محمد مقیم یزدی و الحاد او و رساله محمود (پسیخانی) یاد نموده است (380). او در 1045 در سفر بوده است. پدر او در 1026 مرده و او در 1080 هشتاد و یک ساله بوده پس باید در 999 زاده شده باشد (ص 320). او در 1045 از نجف به سپاهان و در 1077 به مازندران رفته بود. تحفة الاقالیم را او در 1070 به پایان رسانده است. ماده تاریخ‌هایی که او در این دیوان می‌آورد از سال 1057 است تا 1082 و در این دیوان او از پیری خود یاد می‌کند. چنین است فهرست این دیوان: 1. قصاید و مقطعات و ماده تاریخ‌ها، 2. مثنوی و ساقی‌نامه، 3. دیباچه مثنوی تحفة الاقالیم و خود تحفة الاقالیم، 4. غزل‌ها به ترتیب تهجی، 5. رباعیات. عنوان‌ها در آن «وله» است و در چهار جا عنوان «از زبان مخدوم زاده نواب صدر گفته شد» (359) و «در بیان بی طمعی این دو رباعی گفته شد» (ص 361 که افتادگی دارد) و «تعریف خط مرجان» و «تعریف خط خواجه مرجان» (371) دیده می‌شود. فهرست عنوان‌ها: 1. در مدح السلطان الاعظم ابوالمظفر شاه عباس الثانی خلد الله ملکه، 2. منه در حمایت میرزا شیخ حسن گفته، 3. در بیان حیای معشوق ایضا فی مدحه خلد الله ملکه و سلطانه، 4. ... (بریده شده) و تاریخ تولد نور چشمی آمیرزا رحیم، 5. تاریخ حوض آب جلال ایضا، 6. فی مدح عالی حضرت وزارت و اقبال پناه محمد بیک اعتمادالدوله، 7. در تعریف و تاریخ عمارت نواب اسلام و اسلامیان ملاذ صدارت پناه سلمه الله تعالی، 8. در مدح محمد قلی خان بیگلر بیگی ایروان گفته شد، 9. در میر ابی محمد خان مذکور گفته شد، 10. در گله از معشوق، 11. در مفارقت هما نامی گفته شده (در آن در همه بیتها دو کلمه «هما و استخوان» آمده است)، 12. منه، در مدح میرزا الکسندر، در پایان آمده: «روا کناد خدا همچو سال تاریخش ×× همیشه کام دل میرزا الکسندر 1078»، 13. تاریخ فوت میرزا سید علی مخدوم زاده نواب، 14. قصیده‌ای است در حماسه و خویشتن ستایی از او ، 15. منه، در گله از یار و نکوهش رفتار وی، 16. در التماس معالجه چشم عزیزی که قابل بود فته شد، 17. منه، قصیده نونیه‌ای است، 18. در تاریخ عمارت حسب الالتماس عزیزی گفته شد، 19. در التماس دشنام در مدح شکر فروش قنادی گفته شد، 20. ایضا، قصیده یائیه‌ای است، 21. حسب الالتماس نور چشمی محمد رضی حکاک گفته شد، 22. تاریخ تولد محمد باقر ابن افادت پناه مولانا عبدالحی حسب الالتماس گفته شد، 23. تاریخ تولد میرزا منیر ابن میرزا شاه صالح [حسب] الالتماس گفته شد، 24. در تعریف زمانای ناطق بنابر مصلحتها گفته شد، 25. منه بشرح ایضا، 26. حسب الالتماس حیدر قلی بیک افشار گفته شد، 27. در طلب سرمه به حکیمی نوشته شد، 28. در تعریف اسماعیل مقری گفته شد، 29. در گله معشوق ستمکاری گفته شد، 30. حسب التضرع بابایی یورقچی گفته شد، 31. وله بشرح ایضا، 32. در بیان آنکه ... (پاک شده) در مدت عمر ممنون مهربانی هیچ فردی از انسان نبوده‌ام، 33. تاریخ فوت مرحمت پناه ابوی ام، در 1026، 34. تاریخ وزارت میرزا جعفر در 1078 با عبارت: «کردید وزارت اصفهان»، 35. ماده تاریخ عروسی در 1080، 36. ماده تاریخ دیگر در 1080، 37. در مرگ میرزای خاصه مستوفی و وزیر اصفهان و دادن منصبش به پسر او در 1079، 38. تاریخ وزارت آقائی آقا زمان، در 1078، 39. مرثیه سیادت و نجابت پناه میرزا جلال شهرستانی، 40. تاریخ تولد روح الامین، 41. ماده تاریخ عمارت در 1071، 42. تاریخ بیع غلام میرزا حسین، در 1071، 43. تاریخ پسر سعیدا، در 1076، 44. در تعریف حوضی که حسب الامر اعلی [شاه عباس] گل بر روی آب نقشبندی شده بود، 45. تاریخ فوت نصیرای قنادی، در 1071، 46. تاریخ فوت میرزا شفیع، در 1071، 47. ماده تاریخی در 1082، 48. ماده تاریخی در 1025، 49. ماده تاریخ فرستاد ابن حسین تعویذ دوستی برای او 1070، 50. ماده تاریخ 1067، 51. به با قاسم نقیب نوشته شده، 52. وصف کار شفیعا، 53. مرثیه و ماده تاریخ مرگ حاتم بیک در 1063، 54. تاریخ نزول دارا شکوه، در 1067، 55. روان شد آب در راه دشت کربلا در 1069، 56. در مدح محمد بیک اعتمادالدوله به جهت التماس میرزا صالح منشی، 57. در معذرت به گفته، 58. برگشت زمان از کعبه در 1065، 59. تاریخ فوت صبیه میرزا محمد شفیع، در 1075 و تولد پسرش، در 1076، 60. تاریخ دیباچه دیوان خاقانی در 1062، 61. تاریخ حدیقه امینا در 1062، 62. در طلب گل شیراز گفته شد، 63. تاریخ مرگ حسن معمار باشی و تولد پسر او در 1077، 64. در پشیمانی از طلب گل شیراز، 65. تاریخ [مرگ] حاجی غدیرا، در 1076، 66. ایضا از زبان مخدوم زاده صدر گفته شد [در طلب شاهنامه]، 67. تاریخ میرزا ماندگار، در 1064، 68. تاریخ تولد پسر میرزا سعید، در 1067، 69. تاریخ تولد دیگر در 1066، 70. تاریخ تولد زین العابدین پسر میرزا صادق، در 1073، 71. تاریخ تولد پسر بلقیس در 1070، 72. تاریخ تولد، در 1076، 73. در بیان شرطی که فیما بین صباغان کرده شده گفته شد [قانون حاجی بدیعا در 1072]، 74. تاریخ تولدی در 1073، 75 تاریخ حبس جان عمری محمد قاسم، در 1075، 76. تاریخ برکه حاجی محمد حسین، در 1072، 77. تاریخ مخدوم زاده میرزا سعید، در 1073، 78. تاریخ تولد میر محمد حسین پسر میر علی نقی، در 1073، 79. تعریف سکاک، 80 وله ايضا فى الترجيع، 81. ساقی‌نامه، 82 دیباچه بر مثنوی تحفة الاقالیم به نثر، این دیباچه «عبدالعالی» که گویا نویسنده نسخه ما است افسوس که از پایان افتاده است. از آن برمی‌آید که کاشف هنگام نوشتن این دیباچه در دهه ششم عمر خود به سر می‌برده و در سپاهان گوشه گزیده بود، 83. مثنوی موسوم به تحفة الاقالیم که در آن توحید خداوند است و ستایش پیامبر در چندین بیت، سپس ستایش علی، صفت دو پسر پیر، عشق، عاشق شدن پسر بزرگ، ترتیب اسباب عروسی، رفتن مردم داماد به جانب خلوت دختر، مناجات با خدا، رفتن داماد بحجله گاه عروس، تعریف و عیش و نشاط، تعریف سراپای معشوق (مانند سراپای مهری عرب) تعریف قناعت، مذمت خست و شرح احوال رئیس، صفت سخا، نامه رسانیدن قاصد بیار، مذمت صبح، مذمت زر و نکوهش زر دوست، تعریف آفتاب، تعریف خاک نجف و برگشت از آنجا، بیان شدت فصل زمستان، مذمت همصحبت نادان، مذمت تصدیق بلا تصور، تعریف عصمت، شرح بی طمعی، توبه از هجو، مدح امام زاده هارون ولایت، مذمت نمامی و غمازی، مذمت ریا و شیادان متشرع، ستایش از شعرا از فردوسی تارشدی، ستایش مولانا رشدی رستم داری شیعی، التماس از میرزا مهدیخان، خاتمه در ستایش اعتمادالدوله، 84 غزلیات با تخلص کاشف یا کاشف اسمعیل، به ترتیب تهجی از الف تا میم و از آغاز و انجام افتاده است؛ 85 دیباچه‌ای که به دستور خود شاعر «مجدا اسماعیلا» نوشته شده و شاید از همان عبدالعالی باشد و نیمه نخستین دیباچه تحفة الاقالیم که چون نسخه ما آشفته است در اینجا گذارده شده است، 86 رباعیات، 87 سرگذشت کاشف به خامه شیوای خود او به نثر و می‌نویسد که در ده سالگی به مکتب خانه رفت و شیفته نوجوانی از سادات اصفهان شد و نزدیک به سه سال به آن گرفتار بود. در همان هنگام در پی سرودن شعر بوده و مطلع نخستین غزلی که سروده است این است «از دیده ام باین دل مسکین چه ها رسید ×× هر جور کو رسید بما هم ز ما رسید»؛ 88 فصلی در عاشقی قهوه خانه، در اینجا از مسافرت کاشف از نجف که در آنجا شیفته عرب بچه‌ای شده بود و از آنجا در 1045 به سپاهان آمده و از چند تن از دوستان خود او یاد شده مانند میر محمد مقیم تبریزی، محمد شفیع بزاز مهبادی، میرزا امین صراف، محمد تقی بزاز سپاهانی پیر خرابات حاجی باقر بسمه چی، رئیس ابوالحسن دولت آبادی حاجی محمد شریف، محمد صادق، مسعود صوفی سمسار تبریزی عاشق تنباکو فروش معرکه یاربابا، مولا جمال اعرج. کاشف از همه اینها به هزل و تمسخر وصف می‌کند، 89 دیباچه رمل سالیانه که به التماس محمد قاسم به جهت ناظر بیوتات مسوده شد، در تعریف علم رمل و لغز نام صفی قلی بیک از محمد قاسم کاشانی، 90 لغز فارسی مانند لغز بهایی، مورخ 24 محرم 1059، 91 مسوده کتابتی که از زبان استاد علی اکبر معمار بیکی از خویشانش نوشته شد در آن از بنگ و بوزه و نوازش نامه و مسجد و مدرسه و خانقاه و حمام و کتابخانه و کتاب‌های علمی و ادبی ضمن عبارات یاد شده است، 92. سواد رقعه‌ای که به سیادت پناه میر علی نقی نوشته شده، 93. سواد کتابتی که به میرزا احمد بیک و میرزا اشرف نوشته و رعایت سفید و سیاهی کرده، 94. در سفارش عزیزی بنورا محمدا نوشته شده، 95. در نصیحت بیکی از مصاحبان قلمی شده، در آن از جعفریه و میخانه یاد شده است، 96. سواد کتابتی که به میرزا صالح نوشته شده، در آن یاد شده از صحبت قهوه خانه و از میرزا محمد مجلس آرا و احمد بیک و میرزا نظام و میرزا محمد مهدی، 97. از زبان شاهدی بزرگی نوشته شده، 98. کتابتی که به میرزا محمد اشرف قلمی شده، در آن از شمسا میرزا محمد علیا و احمد بیک یاد شده است، 99. در طلب کلید حجره به میرزا بهاءالدین مشهدی مسوده شد، 100. در جواب رقعه میرزا کمال در طلب گنجفه نوشته شد، 101. به ملا قدسی عرب در نجف اشرف قلمی شد. همه اینها از ش 88 تا ش 101 به نثر است و شعرهایی نیز در میان آنها است؛ خط: نستعلیق، بی‌کا، تا: قرن 11؛ مصحح توسط شاعر، در ص 226 هامش زیر سه بیت شعر رقم محمد مهدی دامغانی مورخ 1162 دیده می‌شود، در هامش ص 357 شعرهایی آمده با رقم «ابن گلعلی ابراهیم رضا - شهر ربیع الاول سنه 1161»؛ افتادگی‌های نسخه در میان صفحات 89-90، 116-115، 124-123، 154-153، 206-205، 291-290، 297-298، 362-361، 372-371، 404-403 است؛ کاغذ: سپاهانی، جلد: تیماج مشکی، 203گ، 19 سطر (9×19/5)، اندازه: 16×27سم [ف: 10 - 1795]